Yerin dərinliyində qitə ölçüsündə iki ada tapıldı: Onlar nəyi gizlədirlər?

Alimlər Yer kürəsinin dərinliklərində qitə ölçüsündə iki nəhəng struktur aşkar ediblər. Onların yaşı yarım milyard ildən çox ola bilər. Bu sirli quruluşlar planetin səthindən təxminən 2000 kilometr dərinlikdə yerləşir. 

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə "Earth” nəşri yazır.

"Nature” jurnalında dərc olunan və "Utrecht University” alimləri tərəfindən aparılan araşdırmaya görə, bu strukturlar ətraf mantiyadan xeyli daha isti olur. Onların qeyri-adi fiziki xüsusiyyətləri Yer kürəsinin daxili quruluşu haqqında mövcud təsəvvürləri yenidən nəzərdən keçirməyə səbəb ola bilər.

Araşdırmada söhbət mantiyanın dərin qatlarında yerləşən iki böyük sahədən gedir: onlardan biri Afrikanın altında, digəri isə Sakit okeanın altında yerləşir. Bu strukturların hündürlüyü təxminən 1000 kilometrə çatır ki, bu da dünyanın ən hündür dağı olan Everestdən 100 dəfədən çox böyükdür.

Seysmik dalğalar vasitəsilə aşkar edilib

Məqalədə qeyd olunur ki, bu strukturlar ilk dəfə XX əsrin sonlarında seysmik dalğaların təhlili zamanı müəyyən edilib. Güclü zəlzələlər baş verdikdə Yer kürəsi zəng kimi titrəyir və yaranan dalğalar planetin daxilindən keçir.

Seysmoloqlar bu dalğaların yayılmasını analiz edərək Yer kürəsinin daxili quruluşunu öyrənirlər. Məhz bu üsulla alimlər bu gün "Large Low Seismic Velocity Provinces” (LLSVPs) adlandırılan anomal sahələri aşkar ediblər.

Bu bölgələrdə seysmik dalğalar adi yerlərlə müqayisədə daha yavaş hərəkət edir. Bunun səbəbi isə materialın daha yüksək temperaturda olmasıdır.

Tektonik plitələrin "qəbiristanlığı”

Bu sirli "adaların” ətrafında alimlərin "tektonik plitələrin qəbiristanlığı” adlandırdığı sahələr yerləşir. Bu bölgələr Yer qabığının subduksiya prosesi nəticəsində mantiyaya batmış plitələrindən ibarətdir.

Subduksiya zamanı bir tektonik plitə digərinin altına keçir və mantiyaya doğru enir. Bu plitələr zamanla soyuyur və mantiyanın dərinliklərində toplanır. Buna görə də onlar ətraf mühitlə müqayisədə daha soyuq olur.

Gözlənilməz nəticələr

Bu strukturların təbiətini anlamaq üçün tədqiqatçılar seysmik dalğaların analizinin yeni metodundan istifadə ediblər. Onlar yalnız dalğaların sürətini deyil, həm də materialdan keçərkən nə qədər enerji itirdiyini ölçüblər.

Nəticələr alimlər üçün gözlənilməz olub. Məlum olub ki, LLSVP bölgələrinin daxilində seysmik dalğalar demək olar ki, enerji itirmir, baxmayaraq ki, bu sahələr ətraf mantiyadan daha istidir. Əksinə, daha güclü enerji itkisi soyuq tektonik plitələrin toplandığı sahələrdə müşahidə olunur.

Alimlərin sözlərinə görə, bu fakt həmin bölgələrdə materialın strukturunun əhəmiyyətli dərəcədə fərqli olduğunu göstərir.

Mineral dənələrinin rolu

Bu hadisənin mümkün səbəblərindən biri süxurlardakı mineral dənələrinin ölçüsü ilə bağlıdır. Soyuq batmış plitələrdə minerallar yenidən kristallaşaraq çox kiçik dənələrə bölünür.

Bu zaman seysmik dalğalar çoxsaylı dənə sərhədlərindən keçərkən xeyli enerji itirir. Sirli "adalar”da isə mineral dənələrinin daha böyük olduğu ehtimal edilir. Buna görə də dalğalar demək olar ki, itkisiz şəkildə bu strukturlardan keçə bilir.

Alimlər hesab edir ki, bu xüsusiyyət həmin strukturların çox qədim olmasını da izah edə bilər. Mineral dənələrinin böyüməsi çox yavaş proses olduğundan bu cür quruluşların formalaşması yüz milyonlarla il çəkmiş ola bilər.

Yerin inkişafını anlamaq üçün əhəmiyyətlidir

Tədqiqatçılar bildirirlər ki, bu bölgələr mantiyanın konveksiya proseslərində – yəni isti materialın daim hərəkət etdiyi axınlarda – aktiv iştirak etmir. Onlar uzun müddət ərzində nisbətən sabit qalır, halbuki ətraf mantiyada tektonik plitələrin hərəkəti nəticəsində daim dəyişiklik baş verir.

Alimlərin fikrincə, bu kəşf Yer kürəsinin təkamülünü və planetin daxili proseslərini daha yaxşı anlamağa kömək edə bilər.

Məsələn, mantiyanın dərinliklərindən qalxan isti material axınlarının – mantiyə plume-lərinin – məhz bu strukturların kənarlarında yarandığı ehtimal edilir. Bu axınlar isə güclü vulkanik aktivliyə səbəb ola bilər. Buna Havay adalarındakı vulkanlar nümunə göstərilir.

Planetin dərinlikləri necə araşdırılır?

Bu qədər dərin bölgələri öyrənmək üçün alimlər güclü zəlzələlərin yaratdığı seysmik məlumatlardan istifadə edirlər. Xüsusilə böyük dərinlikdə baş verən zəlzələlər bu baxımdan daha qiymətli sayılır.

Belə hadisələrdən biri 1994-cü ildə Boliviyada baş verən zəlzələ olub. Təxminən 650 kilometr dərinlikdə baş verdiyi üçün səthdə ciddi dağıntılara səbəb olmayıb və geniş xəbərlərə çıxmayıb. Lakin elmi araşdırmalar üçün mühüm məlumat mənbəyinə çevrilib.

1970-ci illərdən bəri fəaliyyət göstərən seysmometr şəbəkələri sayəsində alimlər hətta illər əvvəl baş vermiş zəlzələləri də yenidən analiz edərək Yer kürəsinin quruluşu haqqında yeni məlumatlar əldə edə bilirlər.

Tədqiqatçılar hesab edir ki, bu nəhəng "adaların” gələcək araşdırmaları planetimizin daxili "mexanizmini” və onun Yer səthində baş verən proseslərə təsirini daha yaxşı anlamağa imkan verəcək.

Aydın