Yuvasız qaratoyuq və digər mətləblər...

Musa QARAXANLI

Çox istərdim, ədəbi mühitdə aparılan müzakirələrdən, yeniliklərdən vaxtında xəbər tutum, lakin ölkədən kənarda yaşayıb-işlədiyimə görə çox zaman Azərbaycan ədəbi prosesini yaxından izləmək imkanım olmur. Bununla belə, ümumi gedişatdan xəbərdaram və müəyyən mənada proseslərin nəbzini tuta bildiyimə görə dostum, qardaşım Etimad Başkeçidə minnətdaram. Onun obyektiv baxışı və dərin müşahidələri mənim üçün Vətənlə aramızdakı ən etibarlı ədəbi körpüdür.

Hələ 2005-ci ildə Etimadın bir məqaləsini oxumuşdum. Məqalədə Azərbaycanda "əhvalat" və "hekayə" anlayışlarının fundamental bölgüsünün aparılmasına ehtiyac duyulduğundan bəhs edilirdi.

Bu məsələnin zaman-zaman gündəmə gəldiyini nəzərə alaraq, kiçicik bir girişlə söhbətimizə başlamaq istərdim. Aydın məsələdir ki, ədəbiyyatşünaslıqda, ayrıca bir klassik bədii janr kimi, "əhvalat" adında janr yoxdur.

Dünya və Azərbaycan ədəbiyyatında elə böyük şedevrlər var ki, onlar birbaşa real bir əhvalatın (hadisənin, yaşanmış qəzanın, xəbərin) forması üzərində qurulub və ya ondan boy verib.

Lakin bilmək lazımdır ki, bu iki anlayış çox vaxt eyniləşdirilsə də, əslində aralarında keçilməz bədii bir sərhəd var. Ona görə də, təsnifat apararkən, bir qədər ehtiyatlı olmaq lazım gəlir.

Qısaca olaraq, belə demək olar: əhvalat həyatın içindən götürülmüş xam material, baş verən hadisənin sadəcə görünən və səthi tərəfi, hekayə isə həmin əhvalatın bədii təfəkkür süzgəcindən keçərək yenidən doğulması hadisəsidir. Həyatda baş verən hər hansı bir əhvalatı sadəcə danışmaq kifayətdir, lakin hekayə yaratmaq üçün bədii təxəyyülə, giriş, kulminasiya və finaldan ibarət xüsusi memarlığa ehtiyac var. Bu, "süjetsiz əsərlər"ə də aiddir, yəni əsəri bəlli ölçüdə "qurmaq" lazımdır.

Müasir ədəbi mühitdə kəmiyyət artımı müşahidə olunsa da, ciddi bir janr və məzmun qarışıqlığı yaşanır. Artıq heç kəsə sirr deyil ki, yazarların ən böyük xətası mətni elə əhvalat səviyyəsindəcə yarımçıq saxlamaları, ona bədii alt mətn və məna qazandıra bilməmələridir...

Bu günlərdə "Ədəbiyyat qəzeti"nin saytından oxuduğum "Yuvasız qaratoyuq" hekayəsi isə məhz bədii bütövlüyü ilə məni sözün yaxşı mənasında təəccübləndirdi. Ümid edirəm ki, hekayənin müəllifi Xaqan hələ cavandır (hər halda əvvəllər ondan heç nə oxumamışam) və yaxın-uzaq gələcəkdə onun başqa əsərlərini də oxumaq imkanımız olacaq.

Beləliklə, "Yuvasız qaratoyuq" haqqında.

Xaqanın "Yuvasız qaratoyuq" hekayəsi insan psixologiyasının ən qaranlıq künclərinə işıq salan, utancın bədəlini və azadlığın paradokslarını araşdıran dərin fəlsəfi-psixoloji əsərdir. Müəllif qəhrəmanın fiziki qüsuru ilə onun mənəvi həssaslığının kəsişdiyi mürəkkəb bir mozaika yaradır və süjeti gözlənilməz ekzistensial ironiya ilə tamamlayır.

Hekayə retrospektiv kompozisiya (keçmişə qayıdış) prizmasından qurulub və üç əsas hissəyə bölünür: 1. Ekspozisiya (həbsxana): müəllif oxucunu ölüm məhkumlarının yaşadıqları vahiməli və boğucu atmosferə daxil edir. Bu zülmətin içindəki yeganə işıq ucu qaratoyuq səsidir. 2. Fləşbək (Lamın keçmişi): Oxucu anadangəlmə fiziki qüsuru (qollarının qısa olması) olan Lam ilə tanış olur. Onun tütəkdə qaratoyuq səsini bənzərsiz şəkildə yamsılamaq istedadı platonik sevgisi Deytina ilə qurduğu gizli ünsiyyət körpüsüdür. Elə buradaca faciənin düyünü vurulur: qonşu oğlanın ("top oğrusu") Lamın ən məhrəm anına şahid olması və onu hədələməsi. Rüsvayçılıq qorxusu Lamı dəhşətli cinayətə, qonşunun evini ailəsi ilə birlikdə yandırmağa sövq edir. 3. Kulminasiya və final: yenidən kameraya qayıdış. Ölüm gözləntisinin yaratdığı psixoloji gərginlik pik həddə çatır. Final paradoksaldır: ölüm cəzası ləğv edilir, lakin Lam gecikən ölümün qorxusuna tab gətirmir, ürəyi partlayıb ölür.

Xaqan əşya və səs simvolikasından aktiv istifadə edərək məişət detallarını fəlsəfi kateqoriyalara çevirir:

Qaratoyuq: Hekayənin çoxqatlı mərkəzi simvoludur. Azadlıqda bu səs Lamın Deytinaya olan sevgisinin, daxili dünyasının səsidir. Həbsxanada isə bu səs Lamın ruhunu, azadlığa və evinə olan həsrətini təcəssüm etdirir. Finalda Lamın öldüyü gün quşun da birdəfəlik susması sübut edir ki, əslində həbsxana dəhlizində real bir quş yuva qurmayıbmış. Bu səs Lamın daxili dünyasının və tütəyinin mənəvi proyeksiyası idi. Nəzarətçilər quşun yuvasını axtarsalar da, anlaya bilmirdilər ki, bu qaratoyuq elə Lamın özü kimi "yuvasızdır".

Lamın qısa qolları: Məhdud imkanların, dünya qarşısındakı çarəsizliyin və mütləq müdafiəsizliyin simvoludur. Bu qollar ona sevdiyini qucaqlamağa, öz sərhədlərini qorumağa və bədəninə tam sahib olmağa imkan vermir. Finalda qandallı qolların onun çiyinlərini sinəsinə sıxması fiziki çarəsizliyin metaforik olaraq onu boğması ilə nəticələnir.

Bulanıq mavi şüşə: Kameradakı yeganə işıq mənbəyidir. Bu şüşə sürətlə axıb gedən ömrün "sayğacı" rolunu oynayır və bütün böyük dünyanı əl boyda çərçivəyə sığdırır.

Müəllif qəhrəmanın iki əsas qorxusu vasitəsilə insan psixologiyasının dərin qatlarını nümayiş etdirir: Lam üçün məhrəm sirrinin kəndə yayılması və Deytinanın bunu bilməsi ehtimalı ölümdən daha qorxuludur. Bu iflicedici utanc hissi onda kor təcavüzkarlıq yaradır: o, utancının şahidlərini və sübutlarını yox etmək üçün bütöv bir ailəni diri-diri yandırır. Hekayə göstərir ki, ölümün özündən ziyadə, onun gözləntisi insanı daha qəddar şəkildə məhv edir. Sistem insanı fiziki edamdan əvvəl mənən sındırır. Dustaqların ölüm anındakı fizioloji reaksiyalarının təsviri qorxunun insan ləyaqətini necə əlindən aldığını çılpaqlığı ilə göstərir.

Əsərin finalı güclü bir ekzistensial mesaj daşıyır. Normalda xilas olmalı olan Lam üçün ölüm cəzasının ləğvi qərarı ölüm hökmünə çevrilir. Nəzarətçinin "Daha heç kim sizi öldürməyəcək!.. Gərək özünüz öləsiniz. Biz də sizi ölənə qədər yemləyək" sözləri əslində yeni bir cəzanın, ömürlük dustaqlığın, hücrədə çürüməyin vizual rəsmidir.

Lamın qəlbi "yubanan ölüm qorxusuna" dözmür. Son ana qədər ölüm zərbəsini qarşılamaq üçün səfərbər olan bədən və ruh, bu zərbə təxirə salınanda sarsılır. Qollarını sinəsinə bərk sıxaraq əbədi yuxuya gedən Lam üçün bu ölüm əslində yeganə mümkün azadlıq və qaçış forması olur.

Xaqanın "Yuvasız qaratoyuq" hekayəsi ən qorxulu həbsxananın insanın daxilində olması haqqında təsirli bir manifestdir. Lam əvvəlcə öz bədəninin, sonra cəmiyyətin qınaq qorxusunun və ən nəhayət, daş divarların dustağı olur. Qaratoyuğun nəğməsi ölümü ilə özünə "yuva" tapan saf, lakin şikəst edilmiş bir ruhun rekviemidir.

Müəllif oxucunu mühüm bir sualla baş-başa qoyur: qəlbi qorxudan tamamilə tar-mar olmuş bir insanı fərmanla bağışlamaq və xilas etmək mümkündürmü?

Təkcə bu sualı eşitmək və eşidə bilmək üçün "Yuvasız qaratoyuq" hekayəsini oxumağa dəyər.