Zaman və zamansızlıq

Zaman və məkan mütləq olmayan, Allahın yoxdan var etdiyi məfhumlardır. Zamanı və məkanı yaradan Allah, əlbəttə ki, onlara tabe deyil. Allah zamanın hər anını zamansızlıqda yaratmışdır. Materialistlərin dərk edə bilmədikləri “qədər” (*) həqiqətinin də mahiyyəti bundadır.
Zamanın axarını ətrafımızda baş verən hadisələri bir-biri ilə müqayisə edərək anlayırıq. Məsələn, günəş doğur, batır, səhəri gün yenə doğur, batır. Ancaq biz aradan keçən bu vaxtı bir gün adlandırırıq. Bu hadisə 30-31 dəfə təkrar olunur, buna isə bir ay deyirik. Əgər bizdən ötən bir ay barədə soruşsalar, təbii ki, çox az şey xatırlayır, zamanın bir göz qırpımında ötüb keçdiyini etiraf edirik. Bir sözlə, biz zamanın keçməsini hərəkət və səbəb-nəticə əlaqələrinin köməyi ilə hiss edirik.
Əgər gündüz gecəni, gecə gündüzü əvəz etməsə idi, ya da əlimizdə zamanın keçdiyini göstərən bir saat olmasa idi, bəlkə də, keçən vaxtın müddətini, günün nə vaxt başlayıb, nə vaxt bitdiyini bilməzdik. Bu baxımdan istinad nöqtəsi olmadan zamanın hansı sürətlə keçdiyi barədə də dəqiq mühakimə apara bilmərik.
Zamanı, vaxtı ölçmək üçün istifadə edilən məfhumlar müxtəlifdir. Məsələn, əgər bir saat darıxdırıcı keçirsə, deməli, bizə saatlar qədər uzun görünür. Əgər eyni vaxt maraqlı keçirsə, bəzən 3-4 dəqiqədən də qısa olur.
Bizim daxilimizdə hiss etdiyimiz dəyişkən zaman məfhumu əslində fizikada da isbat edilmişdir. Həmçinin bu, materialist düşüncəli insanların dərk edə bilmədiyi çox vacib bir həqiqətdir. Buna səbəb isə onların zamanın sabit, mütləq və dəyişməz olduğunu qəbul etmələridir. Əslində isə zaman sabit və dəyişməz deyil. Hər cismin sürətinə və vəziyyətinə görə zamanın da sürəti dəyişir.
Bir cismin sürəti artdıqca o cism üzərindəki zaman yavaşlayır. Bu həqiqət məşhur fizik Albert Eynşteyn tərəfindən Ümumi Nisbilik Nəzəriyyəsində də izah edilir. Bu nəzəriyyəyə görə, əkiz qardaşlardan birini raketə qoyub işıq sürətinə yaxın bir sürətlə fəzaya göndərsək, o, geri qayıdanda dünyadakı əkiz tayının qocaldığını görəcək. Bu proses ata ilə oğul arasında təkrarlansa da, nəticə eyni olacaq.
Bir cismin təkcə sürəti yox, vəziyyəti də zamana təsir edir. Nəticədə, nisbilik teoremi sürətə və vəziyyətə görə fəzada müxtəlif zaman dilimlərinin olduğunu göstərir. Qara dəliklər isə astronomiyada zamansızlığın və sonsuzluğun meydana gətirdiyi fiziki məkanlar kimi qarşımıza çıxır. Bütün bunlar Quranda bəhs edilən nisbi zaman məfhumunun elmi izahıdır.
Biz zamandan və məkandan asılı olduğumuz üçün yalnız yaşadığımız anı hiss edirik. Buna görə də, keçmiş bizim üçün keçmişdir, gələcək bizim üçün gələcəkdir. Zamansız və məkansız olan, yəni zamana və məkana tabe olmayan Allah üçün isə keçmiş də, gələcək də birdir. Çünki hər şeyi yaradan Odur!
(*) - tale
Murad Məmmədov