Zəngəzur dəhlizi 2026 da açılır, ABŞ maliyyəni səfərbər edir ŞƏRH

Prosesin 2029-2030-cu illərə qədər uzadılması isə Ermənistan kimi mürəkkəb geosiyasi mövqedə yerləşən bir ölkə üçün sabitlik baxımından risklidir

Zəngəzur Dəhlizi Azərbaycanın strateji qələbəsinin parlaq təcəssümü kimi Cənubi Qafqazın geosiyasi xəritəsini yenidən formalaşdırmağa doğru inamla irəliləyir. Ölkəmizin milli maraqlarına tam şəkildə cavab verən bu layihə yalnız dövlət siyasətinin deyil, eyni zamanda hər bir azərbaycanlının qürur mənbəyidir. Strateji koridor təkcə Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə Azərbaycanın əsas ərazisi arasında uzun illər blokadada qalan quru əlaqəsini bərpa etmir, eyni zamanda regionda ticarət, nəqliyyat və enerji axınlarını optimallaşdıran mühüm tranzit arteriyaya çevrilir. Zəngəzur dəhlizi 2020-ci il 10 noyabr tarixində Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya liderləri arasında imzalanmış üçtərəfli Bəyanatın 9-cu bəndində birbaşa əksini tapıb.

Sözügedən bənd regionda bütün nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələrinin açılmasını nəzərdə tutur. Dəhlizin fəaliyyəti Azərbaycanın Naxçıvanla fasiləsiz quru bağlantısını təmin etməklə yanaşı, Ermənistan, Azərbaycan və region ölkələri arasında iqtisadi və ticarət əlaqələrinin bərpası üçün də yeni imkanlar açır. Azərbaycan artıq Zəngəzur Dəhlizinin reallaşdırılması üçün zəruri infrastruktur layihələrinin icrasında son mərhələyə qədəm qoyub. Naxçıvanda mövcud dəmir yolu və avtomobil yollarının bərpası aparılaraq, yeni nəqliyyat xətləri inşa edilir. Dəhlizin istifadəyə verilməsi təkcə Azərbaycana deyil, bütövlükdə region dövlətlərinə ciddi iqtisadi dividendlər vəd edir. Belə ki, Ermənistan da Azərbaycan dəmir yolları vasitəsilə həm İrana, həm də Rusiyaya çıxış imkanı əldə edərək, regional nəqliyyat şəbəkəsinə inteqrasiya oluna bilər. Zəngəzur Dəhlizi yalnız Azərbaycan-Türkiyə xəttini deyil, Asiya ilə Avropa arasında tədarük zəncirlərini birləşdirən strateji qapı funksiyasını daşıyır. Türkiyənin nəqliyyat və infrastruktur naziri Abdulkadir Uraloğlu “Anadolu” agentliyinə verdiyi müsahibədə bildirib ki, Zəngəzur Dəhlizi 2030-cu ilə qədər istifadəyə verilə bilər.

Mövzu ilə bağlı beynəlxalq məsələlər üzrə ekspert Əziz Əlibəyli Sherg.az-a açıqlamasında bildirib ki, Türkiyə, Naxçıvan və Azərbaycanın əsas ərazisi istiqamətində, dəhlizi birləşdirən xətlərin inşası demək olar ki, reallaşdırılıb:

“Lakin layihənin əsas problemi Ermənistan ərazisindən keçəcək yolun maliyyələşdirilməsi və TRIPP dəhlizinin idarə olunma mexanizmi ilə bağlıdır. TRIPP layihəsi ABŞ Prezidenti Donald Tramp tərəfindən irəli sürülüb və Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında Ermənistan ərazisindən keçməklə birbaşa quru əlaqəsinin təmin olunmasını nəzərdə tutur. Vaşinqtonda paraflanmış sazişin yekun sülh müqaviləsinə çevrilməsi üçün Azərbaycanın bir sıra tələbləri mövcud olub. Bu tələblərdən biri də dəhlizin idarə olunması ilə bağlı Azərbaycanın baxışlarının nəzərə alınması idi. Xüsusilə Ermənistan konstitusiyasının dəyişdirilməsi əsas şərtlər sırasında yer alırdı. Vaşinqton danışıqlarında dəhlizin təhlükəsizliyinin ABŞ-nin kommersiya təhlükəsizlik qurumları tərəfindən təmin olunacağına dair razılaşma əldə olunub. Bu məsələ, müəyyən qədər aydınlıq yaradır. Lakin Ermənistan ərazisindən keçəcək Zəngəzur dəhlizinin hansı fondlar hesabına və hansı mexanizmlə maliyyələşdiriləcəyi hələ də açıq qalır”. 

Ekspert Ermənistanın Zəngəzur dəhlizinin çəkilməsi ilə bağlı Rusiyaya etdiyi müraciəti şərh edib:

“Ermənistan-Rusiya münasibətləri kontekstində TRIPP layihəsi ilə bağlı bir sıra suallar cavabsızdır. Xatırlayırsınızsa, Rusiya vaxtilə SSRİ dövründə bu yolun guya Rusiyanın mülkiyyətində olduğunu iddia etmişdi. Halbuki reallıqda həmin ərazidən keçən dəmir yolları Azərbaycan SSR-in balansında olub. Buna baxmayaraq, Ermənistan dəhlizin çəkilişi üçün Rusiyaya müraciət edərək maliyyə dəstəyi istəmişdi. Bütün bu proseslər Paşinyanın Rusiyaya qarşı taktiki “şahmat gedişi” kimi qiymətləndirilir. Rusiya heç bir halda Amerika layihəsinə maliyyə ayırmaq imkanına malik deyil”.

Ə.Əlibəyli Zəngəzur dəhlizinin 2026-cı ildə fəaliyyətə başlamasının planlaşdırıldığını vurğulayıb:

“Azərbaycanın, eləcə də qlobal tərəfdaşlarının (ABŞ, Çin, Böyük Britaniya və Türkiyənin) əsas istəyi Zəngəzur dəhlizinin 2026-cı ildə fəaliyyətə başlamasıdır. Məlumatlara görə, ABŞ müəyyən maliyyə resurslarını səfərbər edərək, dəhlizin məhz 2026-cı ildə işə düşməsi üçün konkret addımlar atmağı planlaşdırır. Prosesin 2029-2030-cu illərə qədər uzadılması isə Ermənistan kimi mürəkkəb geosiyasi mövqedə yerləşən bir ölkə üçün sabitlik baxımından risklidir. Çünki Ermənistan daxilində qarşıdakı seçkilər fonunda müxalifət, kilsə, yarımhərbi qruplaşmalar və keçmiş prezidentlər arasında ciddi qarşıdurmalar var”.

Ekspert, Zəngəzur dəhlizinin Orta Dəhliz üçün strateji əhəmiyyətindən də bəhs edib:

“Zəngəzur dəhlizi Orta Dəhlizlə birləşərək qlobal ticarət şəbəkəsinə Azərbaycanın əsas tranzit mərkəzlərindən biri kimi inteqrasiyasını təmin edir. Orta Dəhliz Çin-Qazaxıstan-Xəzər Dənizi-Azərbaycan-Gürcüstan-Türkiyə-Avropa marşrutunu əhatə edir. Zəngəzur Dəhlizi isə bu xəttə strateji əlavə qol kimi inteqrasiya olunaraq Azərbaycanın tranzit imkanlarını artırır. Dəhliz istifadəyə verildikdən sonra Çin malları Pekin-London xətti üzrə Azərbaycan üzərindən Avropaya daşına biləcək. Eyni zamanda, Bakı-Tbilisi-Ərzurum xətti Orta Dəhlizin Azərbaycan-Türkiyə seqmentini təşkil edir. Çin yükləri hazırda məhz bu marşrut vasitəsilə Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropaya çatdırılır. Zəngəzur dəhlizinin istifadəyə verilməsi isə məsafəni qısaldacaq, tranzit sürətini artıracaq və yüklərin daha operativ şəkildə daşınmasına imkan yaradacaq”.

Aybəniz Səfərova