Zəngəzur dəhlizi yeni dünya düzənində

Cənubi Qafqazda postmünaqişə dövründə yaranmış yeni reallıqlar regionun nəqliyyat və geosiyasi arxitekturasını köklü şəkildə dəyişdirmişdir. Bu kontekstdə Zəngəzur dəhlizi layihəsi ilkin mərhələdə Azərbaycan ilə Naxçıvan arasında quru əlaqənin bərpası kimi nəzərdə tutulsa da, qısa müddətdə daha geniş – Avrasiya miqyaslı logistika və geosiyasi layihə kimi aktuallıq qazanmışdır.

Layihənin əhəmiyyəti yalnız onun fiziki infrastrukturu ilə deyil, həm də qlobal ticarət marşrutlarının transformasiyası, enerji təhlükəsizliyi məsələləri və böyük güclər arasında rəqabətin artması ilə şərtlənir. Bu səbəbdən Zəngəzur dəhlizi artıq regional təşəbbüs deyil, çoxsəviyyəli geosiyasi fenomen kimi təhlil edilməlidir.

Zəngəzur dəhlizinin geosiyasi əhəmiyyəti onun məkan üzərində nəzarət və əlaqələndirmə funksiyası ilə bağlıdır. Layihə Cənubi Qafqazda uzun müddət mövcud olan kommunikasiya disfunksiyasını aradan qaldıraraq regionu vahid iqtisadi və nəqliyyat məkanına çevirmə potensialına malikdir. Burada əsas məsələ yalnız yolun açılması deyil, onun hüquqi və institusional rejimidir, dəhlizin kim tərəfindən, hansı rejimlə və hansı təhlükəsizlik mexanizmləri ilə idarə olunacağıdır. Əgər dəhliz klassik tranzit modeli əsasında fəaliyyət göstərərsə, bu, regional əməkdaşlığı gücləndirə bilər. Əks halda, əlavə nəzarət mexanizmlərinin tətbiqi onu geosiyasi təsir alətinə çevirə bilər. Bu baxımdan layihə “infrastruktur”dan daha çox “strateji nəzarət aləti” kimi çıxış edir.

İqtisadi və logistika potensialı barədə danışarkən, qeyd olunmalıdır ki, Zəngəzur dəhlizi Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun (Orta Dəhliz) funksional tamlığını təmin edən əsas elementlərdən biridir. Qlobal ticarət sistemində son illərdə baş verən dəyişikliklər (Ukrayna müharibəsi, sanksiyalar, dəniz yollarında risklər) alternativ marşrutlara tələbatı artırmışdır. Mövcud qlobal ticarət strukturunda Çin–Avropa yükdaşımalarının böyük hissəsi dəniz yolu ilə həyata keçirilsə də, geosiyasi risklərin artması alternativ marşrutlara tələbatı artırmışdır.

Bu kontekstdə dəhlizin potensialı aşağıdakı istiqamətlərdə özünü göstərir: Çindən Avropaya daşınma müddətinin əhəmiyyətli dərəcədə – təxminən 12-18 günə qədər azalması; marşrutların şaxələndirilməsi və risklərin minimallaşdırılması; Cənubi Qafqaz regionunun “kənar keçid zonası”ndan “əsas tranzit mərkəzinə” çevrilməsi.

Proqnozlara görə, layihənin tam reallaşması halında illik yük dövriyyəsi orta müddətdə 15–20 milyon ton səviyyəsinə çata bilər ki, bu da bölgə ölkələrinin iqtisadiyyatında tranzit və logistika sektorunun rolunu əhəmiyyətli dərəcədə artıracaqdır.

Azərbaycana gəldikdə isə dəhlizin işə düşməsi ölkənin iqtisadi modelində struktur dəyişikliklərə gətirib çıxara bilər; ölkə fəal enerji ixracatçısı olmaqla yanaşı, logistika və xidmət iqtisadiyyatını da əhəmiyyətli dərəcədə inkişaf etdirə bilər.

Zəngəzur dəhlizinin sülh prosesinə təsiri onun iqtisadi funksiyası ilə sıx bağlıdır. Klassik liberal yanaşmaya görə, iqtisadi qarşılıqlı asılılıq münaqişə risklərini azaldır. Lakin bu model yalnız tərəflər arasında etimad və təhlükəsizlik təmin olunduğu halda effektiv olur.

Ermənistan kontekstində bu məsələ xüsusi həssaslıq tələb edir. Bir tərəfdən, kommunikasiya xətlərinin açılması iqtisadi imkanlar yaradır, digər tərəfdən isə suverenlik və təhlükəsizliklə bağlı narahatlıqlar siyasi müqavimət doğurur. Bu səbəbdən dəhlizin sülhə təsiri onun hüquqi və institusional dizaynından birbaşa asılıdır.

Birmənalı qəbul ediləcək fakdır ki, Zəngəzur dəhlizi potensial beynəlxalq nəqliyyat habı qismində müxtəlif regional və qlobal aktorların maraqlarının kəsişdiyi mürəkkəb geosiyasi məkan kimi çıxış edir. Belə ki:

İran layihəni tranzit gəlirləri və regional təsir imkanları baxımından potensial risk kimi qiymətləndirir. Onun əsas narahatlığı Şimal-Cənub dəhlizinin rolunun zəifləməsi və Ermənistanla strateji əlaqənin transformasiyasıdır.

Rusiya layihəyə prinsipial olaraq qarşı olmasa da, onun üzərində təsir mexanizmlərini qorumağa çalışır. Bu yanaşma Moskvanın regionda geosiyasi mövqeyini saxlamaq strategiyası ilə bağlıdır.

Türkiyə dəhlizi strateji imkan kimi qiymətləndirir və onu Avrasiya inteqrasiyasının mühüm elementi hesab edir. Layihə Türkiyənin Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrini gücləndirir.

Avropa İttifaqı layihəyə əsasən iqtisadi və enerji təhlükəsizliyi prizmasından yanaşır. Alternativ marşrutların inkişafı Aİ üçün strateji əhəmiyyət kəsb edir.

Çin isə “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü çərçivəsində layihəyə potensial logistika marşrutu kimi baxır, lakin siyasi risklər səbəbindən ehtiyatlı mövqe tutur.

Mövqelərin fərqli palitrası müəyyən risk və mübahisələr doğurur ki, bu da struktur ziddiyyətlərin analizini zəruri edir.

Zəngəzur dəhlizi ətrafında mövcud mübahisələr 4 əsas istiqamətdə cəmlənir:

1. Hüquqi status problemi – tranzit rejimi ilə xüsusi dəhliz rejimi arasında ziddiyyət

2. Təhlükəsizlik dilemması – tərəflərin qarşılıqlı şübhələri

3. Geosiyasi rəqabət – böyük güclərin maraqlarının toqquşması

4. Daxili siyasi faktorlar – xüsusilə Ermənistanda layihənin siyasiləşdirilməsi.

Bu risklər layihənin reallaşmasını ləngidə və ya məhdudlaşdıra bilər. İstənilən halda, Zəngəzur dəhlizi regional nəqliyyat zənciri statusundan çıxaraq geosiyasi sistem elementi funksiyası qazanmışdır. Əgər əvvəlki mərhələdə layihə Azərbaycan üçün daxili-coğrafi parçalanmanı aradan qaldıran kommunikasiya xətti idisə, bu gün o, Avrasiya ticarətinin alternativ arxitekturasının tərkib hissəsi kimi çıxış edir. Məhz bu səbəbdən layihə ətrafında müzakirələr yalnız Bakı və İrəvan arasında deyil, Moskva, Tehran, Ankara, Brüssel və Pekində də aparılır. Və bu transformasiyanın səbəbi təkcə 2020-ci ildən sonra yaranmış regional reallıqlar deyil, həm də qlobal logistika zəncirlərinin yenidən qurulması prosesidir.

Beləliklə, Zəngəzur dəhlizi müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində çoxsəviyyəli fenomen kimi çıxış edir. O, eyni zamanda, geosiyasi balansın dəyişməsi aləti, iqtisadi inteqrasiya mexanizmi və sülh prosesinin potensial katalizatorudur. Layihənin uğuru onun texniki imkanlarından daha çox siyasi razılaşmaların səviyyəsindən asılıdır. Əgər balanslı hüquqi model formalaşdırılarsa, dəhliz regionu qlobal logistika sisteminə inteqrasiya edən mühüm elementə çevrilə bilər. Əks halda isə o, yeni geosiyasi gərginlik xətti kimi qalmaqda davam edəcəkdir.

Nərmin QƏHRƏMANLI,
Bakı Dövlət Universiteti beynəlxalq münasibətlər və iqtisadiyyat fakültəsinin tələbəsi