Zəngəzurun Ermənistana verilməsiylə Azərbaycanın Naxçıvanla quru sərhədi kəsildi AÇIQLAMA

"1920-ci il aprelin sonlarında sovet Rusiyası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin fəaliyyətinə son qoydu. Cənubi Qafqazın daha iki respublikasını işğal etmək üçün planlar qururdu. Ermənistanın Zəngəzura olan ərazi iddialarını əlində bəhanə edən sovet Rusiyası Zəngəzuru ermənilərə verməklə Ermənistanın bolşevikləşməsini sürətləndirmək  istəyirdi".

Bu sözləri Manset.az-a açıqlamasında Milli Məclisin Elm və təhsil komisənin sədri Anar İsgəndərov deyib.

O, bildirib ki,1920-ci ilin payızında Ermənistanın Zəngəzura aid iddialarl daha da gücləndi, onun sovet Rusiyası vasitəsilə bölgəni ələ keçirmək siyasəti xeyli fəallaşdı:

"İrəvanda sovet Rusiyası ilə daşnak Ermənistan arasında danışıqlar sülh müqaviləsini tanımağa məcbur edən protokolun imzalanması ilə nəticələndi. Həmin protokola görə Ermənistan Qarabağdan imtina etməli, əvəzində Naxçıvan və Zəngəzuru almalı idi. Stalinin “Azərbaycanın fatehi” adlandırdığı Orconikidzenin planında ilk əvvəl Naxçıvan  və Zəngəzurun Ermənistana verilməsi, sonra isə Qarabağın taleyinin muxtar şəkildə həll olunması  nəzərdə tutulurdu.
Sovet Rusiyası öz məkrli planını həyata keçirmək üçün 1920-ci il noyabrın əvvəlində Bakıda Azərbaycan K(b)P MK Siyasi Bürosunun və RK(b)P Qafqaz Bürosu üzvlərinin birgə iclasında Ermənistanda mövcud vəziyyəti müzakirə etdi. İclasa Kaminski sədrlik etməklə Nərimanov, Hüseynov, Yeqorov, Stalin, Orconikidze, Stasova, Şeynman, Leqran, Qabrielyan, Qarayev iştirak edirdi. Əslində Ermənistandan daha çox Zəngəzurun və Naxçıvanın Ermənistana verilməsi müzakirə edildi və çoxluq bu fikri müdafiə etdi.Lakin bolşevikləşən Azərbaycanı narazı salmamaq üçün belə qərar qəbul olundu ki, bu təklif Azərbaycan rəhbərliyi tərəfindən verilsə, daha uyğun görünər. Ona görə də Qafqaz Burosu Naxçıvan və Zəngəzurla bağlı fikirlərin irəli sürülməsini Nərimanova tapşırdı.

1920-ci ilin noyabrında Ermənistan sovetləşdi. Dünənki daşnak hökuməti bu gün bolşevik hökumətinə çevrildi. Bir gün sonra, yəni noyabrın 30-da Azərbaycan K(b) P MK Siyasi və Təşkilat Bürosunun iclasında bolşevikləşən Ermənistanla əlaqələr müzakirə edildi. Müzakirə nəticəsində sovet rəhbərliyinin maraqlarını  təmin edən aşağıdakı qərarlar qəbul edildi: “Sovet Azərbaycanı ilə sovet Ermənistanı arasında heç bir sərhəd mövcud deyildir; Zəngəzur … Ermənistana keçir; bu qətnaməni tərtib etmək Nərimanova tapşırılsın”. Mərkəzdən tapşırıq alan Nərimanov Bakı Sovetinin 1920-ci il dekabrın 1-də keçirilən iclasında Zəngəzurun Ermənistana güzəştə gedildiyini bildirdi. Bəyanatda deyilirdi: “Sovet Azərbaycanı Ermənistan və Zəngəzurda ən yaxşı yoldaşlarımızın -kommunistlərin günahsız qanını tökmüş və tökən daşnakların hakimiyyətinə qarşı əməkçi erməni xalqının mübarizəsinə yardım göstərərək elan edir ki, bundan sonra heç bir ərazi məsələsi əsrlərdən bəri qonşu olan iki xalqın - ermənilərin və müsəlmanların bir-birinin qanını tökməsi üçün səbəb ola bilməz. Zəngəzur ərazisi  sovet Ermənistanının bölünməz hissəsidir. Zəngəzurun hüdudlarında bütün əməliyyatlar dayandırılır, sovet qoşunları buradan çıxarılır”.

Beləliklə, Cümhuriyyət dövründə Zəngəzur uğrunda aparılan mübarizə Ermənistanın sovetləşməsindən bir gün sonra ona hədiyyə edildi. Onsuz da erməni hərbi birləşmələrinə qəhrəmancasına müqavimət göstərən Zəngəzur əhalisi köməksiz qaldı. Ən dəhşətlisi Zəngəzurun Ermənistana verilməsiylə Azərbaycanın Naxçıvanla və Türkiyə ilə quru sərhədi kəsildi. Zəngəzuru Azərbaycandan ayırmaq üçün erməni tərəfi azərbaycanlı əhalini hər cür təcavüzə məruz qoyur, evlərini yandırır, torpaqlarını müsadirə edir, kəndlərin idarəçiliyini bilə-bilə daşnaklara tapşırır, müqavimət göstərənləri yerindəcə güllələyirdi. Artıq azərbaycanlı əhaliyə dayaq olan ordu hissələri buradan çıxarılmışdı".

Anar İsgəndərov qeyd edib ki, erməni tərəfi Zəngəzurla bağlı öz maraqlarını təmin etdikdən sonra vaxtaşırı Naxçıvanla bağlı iddialarını dilə gətirirdilər:

"Belə iddialardan biri SSRİ dağılan ərəfədə irəli sürüldü.Erməni tərəfi Mərkəzin xeyir-duası və havadarların hər cür köməyindən istifadə edərək Qarabağla yanaşı Naxçıvanı blokadaya aldılar. Qaz, işığı, ərzağı kəsilən Naxçıvan taleyin ümidinə qalmışdl. Naxçıvanın belə ağır günlərində Heydər Əliyev onun köməyinə gəldi. Əhalini düşmənə qarşı səfərbər etdi, qonşu dövlətlərdən mümkün köməyi aldı, rus ordusunun Naxçıvandan çıxmasına nail oldu. Çıxan ordu silahları   Naxçıvanda saxladı, düşmənin hücumları dəf edildi. Beləliklə, Heydər Əliyev tərəfindən düşmənin Naxçıvanla bağlı planları iflasa uğradıldı. Naxçıvan bu gün də qəhrəman Azərbaycan əsgəri tərəfindən göz bəbəyi kimi qorunur. Müzəffər Ali Baş Komandan  İlham Əliyevin rəhbərliyi altında Azərbaycan əsgıri 44 günlük Vətən Müharibəsində xarüqələr yaratdı, düşməni darmadağın etdi, torpaqlarımızı işğaldan azad etdi, şəhidlərin intiqamı alındı, separatçı yuvası məhv edildi, Azərbaycanın dövlət suverenliyi bərpa edildi, qalib dövlətlərin cərgəsində yer aldıq".

Seyranə Quliyeva