Azərbaycanda gizli yumurtalıq bazarı: Qazananlar kimdir? AÇIQLAMA

Yumurta donorluğu tibbi məsələ olsa da, hüquqi tənzimləmə olmadığı üçün ölkəmizdə "qara bazara" çevrilib. Sosial şəbəkələrdə qadınlara donorluq qarşılığında 1000 manatadək ödəniş təklif olunur. Bir çoxları bununla razılaşsa da, sonradan yaranacaq problemlər haqqında məlumatsız olurlar. Məsələ nə üçün illərdir həllini tapmır?
Tanınmış ginekoloq Rəşad Sultan Demokrat.az-a açıqlamasında bildirib ki, yumurta donorluğu Azərbaycanda reproduktiv səhiyyənin ən problemli və həssas sahələrindən biridir: 
"Reproduktiv tibb, çoxalma texnologiyaları və bu sahənin ginekoloji aspektləri ölkə üçün “yaralı yer” sayılır. Bunun əsas səbəbi isə bu prosesi tənzimləyən konkret və işlək qanunvericiliyin mövcud olmamasıdır.
Qanun layihəsi illərdir hazırlanır, müxtəlif instansiyalar arasında gedib-gəlir, lakin nəticə əldə olunmur. Təəssüf ki, bu sahənin hüquqi, tibbi, mənəvi və insani tərəflərini dərindən bilməyən şəxslərin qərarverici mövqedə olması prosesi daha da dalana salır. Nəticədə yumurta donorluğu kimi ciddi ictimai və tibbi məsələ hüquqi boşluq şəraitində qalır".
O bildirib ki, əvvəlcə yumurta donorluğunun nə olduğunu izah etmək vacibdir:
"Qadın orqanizmində yumurtalıqların müəyyən ehtiyatı olur və bu ehtiyat illər keçdikcə tükənir. Adətən əlli yaş ətrafında qadın menopauzaya daxil olur və bu, tamamilə normal fizioloji prosesdir.
Lakin müasir dövrdə qadınların sosial və peşəkar həyatda daha fəal iştirakı ailə qurma yaşını gecikdirir. Digər tərəfdən, qadının yaşı əlli olsa belə, tibbi baxımdan yenidən hamilə qalmaq istəyi ola bilər. Müasir tibbin imkanları buna şərait yaradır. Bu zaman yumurta donorluğu mexanizmi tətbiq olunur. Yumurta donorluğu o deməkdir ki, öz yumurtalıq ehtiyatı tükənmiş və ya ümumiyyətlə yumurtalığı olmayan qadın üçün başqa bir qadından yumurta götürülür. Həmin yumurta qadının həyat yoldaşının spermatozoidləri ilə laboratoriya şəraitində mayalandırılır. Daha sonra yaranmış embrion ana namizədinin bədəninə yerləşdirilir və hamiləlik doqquz ay ərzində həmin qadının bətnində inkişaf edir. Uşaq həmin qadın tərəfindən dünyaya gətirilir".
Həkim deyib ki, genetik baxımdan uşaq anaya məxsus olmasa da, qadın onu öz bətnində daşıdığı və dünyaya gətirdiyi üçün psixoloji və sosial olaraq öz övladı kimi qəbul edir. 
"Əsas problem də məhz buradan başlayır. Yumurtanı kim verəcək, bu proses necə tənzimlənəcək, donorla ailə arasında münasibətlər hansı qaydada qurulacaq. Bu suallar qanunla cavablandırılmalıdır. Əks halda gələcəkdə ciddi hüquqi və sosial problemlər ortaya çıxa bilər.
Məsələn, sabah donor qadın iddia edə bilər ki, uşaq onun genetik övladıdır. Digər tərəfdən, eyni donorun bir neçə ailəyə yumurta verməsi nəticəsində gələcəkdə bioloji bacı və qardaşların bir-biri ilə qarşılaşması riski yarana bilər. Bundan əlavə, uşağın qan qrupu valideynlərin qan qrupuna uyğun gəlmədikdə ailədaxili suallar və psixoloji gərginliklər meydana çıxa bilər. Bu kimi xırda görünən, lakin böyük nəticələr doğura bilən məsələlər yalnız qanunla tənzimlənə bilər"- deyə həkim bildirib. 
Həkim deyib ki, yumurta donorluğu olmalıdır. 
"Çünki övladı olmayan insanlar üçün bu məsələ həyatlarının əsas mənasına çevrilir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı sonsuzluğu rəsmi olaraq xəstəlik kimi qəbul edir. Bir çox insan üçün övlad sahibi olmamaq fiziki xəstəlikdən daha ağır psixoloji yükdür. Tibbin imkanları varsa və bu insanların dərdinə çarə ola bilirsə, bu yol tamamilə bağlanmamalıdır. Həkimlər olaraq biz bu insanlara kömək etmək istəyirik. Lakin burada çox vacib bir məqam var. Azərbaycan şəraitində donorluq ödənişli olmamalıdır. Qan və orqan donorluğunda olduğu kimi, yumurta donorluğunda da ödənişin qadağan edilməsi hüquqi baxımdan məntiqlidir. Çünki orqan satışı insan alverinə bənzədilir və bu səbəbdən qanunla yasaqlanır".
Həkim qeyd edib ki, bu məntiqi əsas götürsək, yumurta donorluğu da ödənişli olmamalıdır:
"Məsələn, Türkiyədə yumurta donorluğu tam qadağandır və bu səbəbdən həmin proseduru istəyənlər xarici ölkələrə üz tuturlar. Azərbaycanda isə hüquqi boşluq səbəbindən bu proses faktiki olaraq həyata keçirilir və rəsmi məhdudiyyət yoxdur.
Qadağa tətbiq edilərsə, bəziləri düşünür ki, donor tapılmayacaq. Halbuki qan verən də var, orqan verən də var. Eyni yanaşma yumurta donorluğuna da tətbiq oluna bilər. Əsas problem qeyri-rəsmi ödənişlərin və qara bazarın yaranması riskidir.
Hazırkı hüquqi vəziyyətdə qadağan edilməyən fəaliyyət icazəli sayılır. Bu səbəbdən də yumurta donorluğu ölkədə faktiki olaraq həyata keçirilir və bu gün üçün onun hüquqi baxımdan qarşısını alan konkret mexanizm mövcud deyil. Mövcud mənzərə məhz bundan ibarətdir".
Əfsanə Kamal
Demokrat.az