250 yaşın mübarək, ABŞ!

4 iyul 1776. Bəşər tarixinin ən mühüm siyasi sənədlərindən biri qəbul edildi. ABŞ-nin Müstəqillik Bəyannaməsi təkcə yeni dövlətin yarandığını elan etmədi. O, ilk dəfə sistemli şəkildə insanların ayrılmaz hüquqlarını – yaşamaq, azadlıq və xoşbəxtlik axtarmaq hüququnu dövlət fəlsəfəsinin əsasına çevirdi.

Bu gün həmin hadisədən 250 il keçir.

İki əsr yarım ərzində ABŞ dünyanın ən zəngin, ən güclü və ən təsirli dövlətinə çevrilməyi bacardı. Bu yol isə nə hamar, nə də qüsursuz oldu.

ABŞ tarixində vətəndaş müharibəsi, irqi ayrı-seçkilik, iqtisadi böhranlar, siyasi parçalanmalar, uğurlu islahatlar, texnoloji inqilablar və qlobal müharibələr bir-birini əvəz edib. Məhz bu ziddiyyətlər fonunda formalaşan dövlət bu gün də dünyanın siyasi, hərbi, iqtisadi və texnoloji sisteminin əsas sütunlarından biri olaraq qalır.

ABŞ-ni sevənlər də çoxdur, tənqid edənlər də.

Bir çox ölkələr Vaşinqtonu demokratiyanın dayağı hesab edir, digərləri isə onu müdaxiləçi xarici siyasət yürütməkdə ittiham edir. ABŞ İraqdan Vyetnama, Əfqanıstandan Yuqoslaviyaya qədər mübahisəli hərbi əməliyyatlara imza atıb. Bu müharibələrin bəziləri beynəlxalq hüquq baxımından ciddi müzakirələr doğurub, bəziləri isə terrorla mübarizə və qlobal təhlükəsizlik arqumenti ilə əsaslandırılıb.

Lakin bütün fərqli baxışlara baxmayaraq, bir həqiqət dəyişmir.

ABŞ gücdür.

Bu, təkcə dünyanın ən böyük hərbi büdcəsinə malik olması demək deyil.

Bu, dolların qlobal maliyyə sistemindəki mövqeyidir.

Bu, Silikon Vadisidir.

Bu, dünyanın ən yaxşı universitetləridir.

Bu, NASA-dır.

Bu, süni intellektdən kosmik texnologiyalara qədər gələcəyi müəyyən edən innovasiya mərkəzidir.

Bu, NATO daxilində aparıcı roludur.

Bu, beynəlxalq maliyyə institutları üzərindəki təsiridir.

Və ən əsası, bu, dünyanın böyük hissəsinin siyasi qərarlarını hesablaşmalı olduğu dövlətdir.

Maraqlıdır ki, ABŞ yaranmasının ilk onilliklərində qlobal hegemonluq iddiasında deyildi.

XIX əsrin böyük hissəsində Vaşinqton daha çox daxili inkişafla məşğul oldu. Ölkənin qərbə doğru genişlənməsi, sənayeləşmə, federal dövlətin möhkəmlənməsi, Şimal və Cənub arasında vətəndaş müharibəsinin nəticələrinin aradan qaldırılması ABŞ siyasətinin əsas istiqamətləri idi.

ABŞ uzun müddət Avropa münaqişələrindən uzaq dayanmağa çalışırdı.

Məhz buna görə Birinci Dünya müharibəsinə yalnız 1917-ci ildə qoşuldu.

Lakin həmin qərar dünya tarixini dəyişdi.

Birinci Dünya müharibəsindən sonra ABŞ artıq regional dövlət deyildi.

İkinci Dünya müharibəsinin sonunda isə qlobal lider idi.

Artıq bir əsrdən çoxdur ki, Vaşinqton dünyanın əsas siyasi və iqtisadi gücü statusunu qoruyur.

Bu müddətdə onunla eyni iddiada olan nəhəng imperiyalar isə tarixə qovuşdu.

Bir vaxtlar Avropaya hökm edən Almaniya İmperiyası dağıldı.

Asiyanın ən güclü hərbi dövlətlərindən olan Yaponiya İmperiyası İkinci Dünya müharibəsində məğlub oldu.

Çar Rusiyası tarixə qarışdı.

Üzərində "günəş batmayan" Britaniya İmperiyası koloniyalarını itirərək qlobal hökmranlığını başa vurdu.

ABŞ-nin ən böyük rəqibi hesab olunan Sovet İttifaqı isə Soyuq müharibədə iqtisadi və siyasi rəqabətə tab gətirməyərək süqut etdi.

Bu gün Vaşinqtonun qarşısında əvvəlki rəqiblər deyil.

Əsas geosiyasi və geoiqtisadi rəqib artıq Çindir.

Pekin son iyirmi ildə iqtisadiyyatda, texnologiyada, istehsalda və logistika zəncirlərində misilsiz yüksəliş nümayiş etdirib. ABŞ ilə Çin arasında rəqabət artıq təkcə ticarət müharibəsi deyil, süni intellektdən yarımkeçiricilərə, kosmosdan dəniz yollarına qədər uzanan çoxşaxəli mübarizəyə çevrilib.

Bir çox analitiklər ABŞ-nin əvvəlki gücünü itirdiyini, yeni çoxqütblü dünyanın formalaşdığını deyirlər.

Həqiqətən də, Vaşinqton artıq 1990-cı illərdəki qədər mütləq dominant görünmür.

Lakin bu, onun zəif dövlətə çevrildiyi anlamına gəlmir.

Əksinə, ABŞ hələ də qlobal maliyyə sisteminin əsas dayağı, dünyanın ən böyük innovasiya mərkəzi, ən güclü hərbi ittifaqının aparıcı ölkəsi və beynəlxalq münasibətlər sisteminin əsas oyunçusudur.

Son illərdə ABŞ xarici siyasətində də müəyyən dəyişikliklər müşahidə olunur.

Yaxın Şərqdə uzunmüddətli hərbi kampaniyalar yerini daha çox diplomatik balans siyasətinə verməyə başlayıb.

Cənubi Qafqaz da bu dəyişikliklərdən kənarda qalmayıb.

Müxtəlif administrasiyalar dövründə Azərbaycana münasibət fərqli olub. Bəzi dövrlərdə insan hüquqları və demokratiya məsələləri ön plana çıxarılıb, bəzi dövrlərdə enerji təhlükəsizliyi və regional sabitlik əsas prioritet sayılıb.

Lakin son mərhələdə Vaşinqtonun regionda daha balanslı siyasət yürütməyə çalışdığı müşahidə olunur.

ABŞ-nin vasitəçiliyi ilə Azərbaycan və Ermənistan arasında əldə olunan 2025-ci il 8 avqust razılaşması Cənubi Qafqazda dialoqun davam etdirilməsi baxımından mühüm addımlardan biri kimi qiymətləndirilir. Bu proses Vaşinqtonun bölgədə yalnız müşahidəçi deyil, aktiv diplomatik iştirakçı olmaq niyyətini də nümayiş etdirdi.

Əlbəttə, ABŞ siyasəti həmişə mübahisələr doğuracaq.

Onun müdaxilələri də, qərarları da, tərəfdaş seçimləri də müxtəlif ölkələrdə fərqli qiymətləndiriləcək.

Amma tarix göstərir ki, ABŞ-ni qiymətləndirərkən emosiyalar deyil, faktlar əsas götürülməlidir.

Fakt isə ondan ibarətdir ki, 250 il əvvəl yaranan bu dövlət bəşər tarixinin ən davamlı və ən təsirli siyasi layihələrindən birinə çevrilib.

Bu gün dünyanın müxtəlif guşələrində ABŞ haqqında tamamilə fərqli fikirlər səslənə bilər.

Amma həm dostları, həm rəqibləri, həm də tənqidçiləri bir məsələdə adətən eyni mövqedədirlər:

ABŞ hələ də gücdür.

250 yaşın mübarək, ABŞ.