Ağ Evin Cənubi Qafqaz planı: İrəvan və Bakıya sənəd təqdim edilib?

“Carnegie Endowment”in mənbəsi: “Prezident Tramp hətta buna görə Nobel mükafatı da qazana bilər”

Cənubi Qafqazda həll olunmamış əsas problem nəzəri olaraq Asiyanı Avropa ilə birləşdirməli olan nəqliyyat kommunikasiyalarının taleyi olaraq qalır. Gürcüstandan başqa, bu marşrutların bəziləri də Ermənistan ərazisindən keçərək Türkiyəni Azərbaycanla, daha sonra isə Ankaranın xüsusi marağı olan Mərkəzi Asiya ilə birləşdirə bilər. Bu barədə “Carnegie Endowment” yazıb.

Nəşr qeyd edib ki, Ermənistan üçün bu layihədə iştirak son dərəcə vacibdir: “Onun Türkiyə və Azərbaycanla sərhədləri 1990-cı illərdə Birinci Qarabağ müharibəsi başlayandan bəri bağlı qalıb. Bu, faktiki olaraq ölkəni regiondakı bütün böyük nəqliyyat və enerji layihələrinin kənarında qoyub. İrəvan təcriddən qismən də olsa çıxmağa çalışır - ilk növbədə sərhədlərini açmaqla. Artıq bir neçə ildir ki, İrəvan “Sülh yollarının kəsişməsi” təşəbbüsünü irəli sürür, vaxtilə Ermənistan ərazisindən keçmiş bütün nəqliyyat marşrutlarının bərpasını və istifadəsini təklif edir. Bakı təkid edir ki, buna Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvanı birləşdirəcək dəhlizin (Zəngəzur dəhlizi - red) açılmasından başlamaq lazımdır. Bu layihə Bakının təşəbbüsü ilə İkinci Qarabağ müharibəsinin başa çatması ilə bağlı Üçtərəfli Bəyanata daxil edilib. Moskvanın vasitəçiliyi ilə imzalanmış sənəd marşrutun gələcək idarə edilməsində Rusiyanın iştirakını nəzərdə tuturdu. Amma bu gün İrəvan bu sxemə etiraz edir, gömrük rüsumlarından, pasport nəzarətindən tutmuş təhlükəsizlik məsələlərinə qədər bütün aspektlərə özü nəzarət edəcəyini təkid edir. Bakı cavab verir ki, taleyi sual altında ola biləcək nəqliyyat layihəsinə sərmayə qoymağa hazır deyil, məsələn, Ermənistanda hökumət dəyişərsə. Ona görə də Azərbaycan tələb edir ki, marşrutun dayanıqlı fəaliyyətini təmin etmək üçün kənar zəmanətçi cəlb olunsun. Görünən odur ki, bu mövqe Türkiyə tərəfindən paylaşılır, baxmayaraq ki, İrəvan hələ də Ankaranı Ermənistanın marşruta tam nəzarət etmək hüququnu tanımağa inandırmağa ümid edir”.

“Danışıqlar illərində tərəflərin uzlaşmaya ən yaxın olanı avropalı vasitəçilərin səyləri olub. Bir neçə il əvvəl Avropa İttifaqı Rusiya və Gürcüstanın 2008-ci il müharibəsindən sonra qoyduğu presedentə əsaslanan variant təklif etdi: nəqliyyat marşrutlarının idarə edilməsinin müstəqil xarici şirkətə verilməsi. O zaman müzakirələr Abxaziya və Cənubi Osetiya vasitəsilə yük daşınması ilə bağlı idi. Burada nəzarəti İsveçrə operatoru həyata keçirməli idi və məlumatları müntəzəm olaraq bütün maraqlı tərəflərlə bölüşməyə borclu idi. Vəziyyətdəki əhəmiyyətli fərqlərə baxmayaraq, bu mexanizm Ermənistan və Azərbaycana da təklif edilib. Lakin müzakirələr heç vaxt irəli getmədi. Aİ-nin cəhdlərinin qarşısı alındı: əvvəlcə Ermənistan-Azərbaycan sərhədində gərginliyin yeni mərhələsi, sonra 2023-cü ildə Qarabağda gərginliyin artması ilə”, nəşr yazıb.

Məqalədə bildirilib ki, bu gün ABŞ danışıqları canlandıra bilər. İki xarici diplomat nəşrə bildirib ki, dünyada münaqişələrin həlli kursu götürən Donald Tramp administrasiyası artıq Ermənistan və Azərbaycana öz planını irəli sürüb: “Ümumiyyətlə, bu, Aİ-nin təklifləri ilə səsləşir, lakin Amerika məntiqinə əsaslanır: məsələn, Ukraynada nadir metallar üzrə sövdələşmədə artıq baş verdiyi kimi, Amerika biznesinin birbaşa iştirakı ilə sazişin davamlılığına zəmanət vermək olacaq. Bununla belə, Vaşinqton prosesin hərəkətə keçməsi üçün çox səy göstərməli olacaq. İki mümkün variant var. Birincisi, sülh sazişi imzalamaq üçün Azərbaycanı Ermənistan konstitusiyasında irəli sürdüyü tələblərdən imtina etməyə inandırmaqdır. Buna məsələn, İlham Əliyevi Ağ Evə dəvət etməklə nail olmaq olar. İkinci, daha real variant isə marşrutun Ermənistan hissəsinə tam nəzarət tələbindən imtina edərək, İrəvana Amerika modeli ilə razılaşmaq üçün təzyiq göstərməkdir. Çox güman ki, bu, həm də o demək olacaq ki, Ermənistan sülh sazişinin tez bir zamanda imzalanmasına, deməli, bütün sərhədlərin açılmasına və uzun illər təcrid vəziyyətinə son qoyulmasına ümidlərini itirməli olacaq. Baxmayaraq ki, müzakirələr hələ ilkin mərhələdədir və detallar dəyişə bilər, ABŞ nümayəndələrindən biri uğur qazanacağına əminliyini bildirib”. Nəşr qeyd edir ki, “Prezident Tramp hətta buna görə Nobel mükafatı da qazana bilər”.