Ağ Evin səmasında yeni simvol

Siyasət, imic və prezidentlik brendi “Air Force One” dəyişilir

ABŞ prezidentliyinin ən tanınan atributlarından biri sayılan “Air Force One” yalnız nəqliyyat vasitəsi yox, həm də Amerika dövlət gücünün, diplomatiyasının və siyasi simvolizmin vizual ifadəsi hesab olunur. 1962-ci ildən bəri, demək olar, dəyişməz qalan prezident təyyarəsinin xarici görünüşünün yenilənməsi barədə qərar isə Vaşinqtonda yeni siyasi və ictimai müzakirələrə səbəb olub. ABŞ Prezidenti Donald Trampın təşəbbüsü ilə gündəmə gələn dizayn dəyişikliyi sadəcə estetik yenilənmə kimi deyil, prezident institutunun təqdimat fəlsəfəsində dəyişiklik kimi qiymətləndirilir. Lakin praktikada bu termin əsasən iki xüsusi modifikasiya edilmiş Boeing VC-25A təyyarəsi, yəni Boeing 747-200B platforması ilə assosiasiya olunur. Bu təyyarələr 1990-cı ildə prezident Corc Herbert Uoker Buşun dövründə xidmətə qəbul edilib və hər biri təxminən 4000 kvadrat fut (təxminən 370 kvadratmetr) daxili sahəyə malikdir. Təyyarədə prezident ofisi, konfrans zalı, tibbi blok, təhlükəsizlik bölməsi və jurnalistlər üçün ayrıca zonalar yerləşir. ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin məlumatına görə, təyyarə havada yanacaq doldurmaq qabiliyyəti sayəsində nəzəri baxımdan fasiləsiz uçuş həyata keçirə bilər və nüvə böhranı zamanı mobil komanda mərkəzi kimi fəaliyyət göstərmək üçün EMP (elektromaqnit impuls) qoruma sistemləri ilə təchiz olunub. Hazırda “Air Force One” adı texniki baxımdan ABŞ prezidentinin göyərtəsində olduğu istənilən ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri təyyarəsinə verilən çağırış kodudur. Prezident təyyarəsi faktiki olaraq “uçan Ağ Ev” funksiyasını yerinə yetirir.

Bir nömrəli təyyarənin bugünkü vizual kimliyi isə soyuq müharibə dövrünün məhsuludur. 1961-ci ildə prezident seçilmiş Con Kennedinin administrasiyası daha müasir və ciddi dövlət imici yaratmaq məqsədilə məşhur sənaye dizayneri Raymond Loewy-ni layihəyə cəlb etmişdi. Loewy əvvəlcə qırmızı-qızılı rəngli variant təqdim etsə də, Kennedi daha sakit və diplomatik mesaj verən açıq mavi və ağ rəng versiyasını seçdi. Bu dizayn yarım əsrdən çox müddətdə Lindon Consondan Co Baydenə qədər bütün prezidentlər tərəfindən dəyişdirilmədən qorundu və ABŞ dövlətçiliyinin davamlılıq simvoluna çevrildi.

Donald Tramp isə ilk prezidentliyi dövründə - 2019-cu ilin iyununda bu ənənəni dəyişmək niyyətini açıq şəkildə bəyan etdi. O zaman Tramp ABC News-a müsahibəsində bildirmişdi: “Bizim təyyarəmiz Amerikanın gücünü əks etdirməli, daha müasir və daha güclü görünməlidir”. Onun təklif etdiyi dizaynda tünd göy alt hissə, parlaq qırmızı zolaq və ağ üst hissə nəzərdə tutulurdu. Tramp bu fikirdəydi ki, mövcud açıq mavi rəng “köhnəlmiş” təsir bağışlayır. Həmin dövrdə layihə texniki problemlər və əlavə xərc riskləri səbəbindən dayandırılmışdı. ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin mühəndisləri tünd rənglərin günəş istiliyini daha çox udduğunu, bu səbəbdən bəzi texniki sistemlərə əlavə yük yarada biləcəyini qeyd etmişdilər.

2026-cı ildə layihənin yenidən gündəmə gəlməsi isə prezident aviasiyasının ümumi modernləşdirilməsi proqramı ilə əlaqələndirilir. ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri artıq Boeing şirkəti ilə VC-25B adlandırılan yeni nəsil prezident təyyarələrinin hazırlanması üzərində işləyir. Bu proqramın ilkin müqavilə dəyəri 3,9 milyard dollardır. Yeni təyyarələrin əsasını Boeing 747-8 platforması təşkil edir və onların 2027-29-cu illərdə tam istifadəyə verilməsi planlaşdırılır.

Səmanın diplomatiyası: uçan simvolun siyasi gücü

“Air Force One” tarix boyu yalnız nəqliyyat vasitəsi deyil, siyasi teatrın bir hissəsi olub. 1972-ci ildə prezident Riçard Niksonun Çin Xalq Respublikasına tarixi səfəri, 2001-ci ilin 11 sentyabr terror hücumları zamanı prezident Corc Buşun havada təhlükəsiz idarəetmə qərargahı kimi istifadə etdiyi uçuş və 2022-ci ildə Co Baydenin Ukraynaya gizli səfəri bu təyyarənin diplomatiya və təhlükəsizlik məsələlərində rolunun bariz nümunələridir. Prezidentin pilləkənlə təyyarədən enməsi səhnəsi qlobal mediada ən çox yayımlanan siyasi görüntülərdən biridir və faktiki olaraq ABŞ liderliyinin vizual ritualına çevrilib.

Birləşmiş Ştatların keçmiş milli təhlükəsizlik müşaviri Con Bolton bir çıxışında demişdi: “Air Force One dünyada ABŞ bayrağının ən mobil formasıdır”. Digər tərəfdən, siyasi kommunikasiya üzrə ekspertlər hesab edirlər ki, Trampın dizayn təşəbbüsü onun siyasətdə brend yanaşmasının davamıdır. Corctaun Universitetinin professoru, doktor Maykl O’Hanlon bildirib ki, Tramp simvollar vasitəsilə siyasət qurmağa üstünlük verir və prezident təyyarəsinin görünüşünü dəyişmək “vizual güc siyasəti” nümunəsidir.

Maraqlı faktlardan biri də odur ki, “Air Force One” uçuş zamanı ABŞ-ın hava məkanı qaydalarından fərqli xüsusi prioritet statusa malikdir. Təyyarə havaya qalxanda ölkənin hava məkanında yüzlərlə kilometr radiuslu təhlükəsizlik zonası yaradılır. Prezident səfərləri zamanı isə ABŞ gizli xidməti əvvəlcədən eniş aeroportlarını günlərlə yoxlayır, bəzi hallarda kanalizasiya sistemləri belə təhlükəsizlik baxımından araşdırılır.

Dizayn dəyişikliyinin tərəfdarları bunu milli gücün daha açıq nümayişi kimi qiymətləndirirlər. Respublikaçı senator Tom Koton bildirib ki, “Amerikanın liderlik simvolları güc və qətiyyət mesajı verməlidir”. Demokrat siyasətçilər isə əks mövqedədirlər. Nümayəndələr Palatasının üzvü Ceymi Raskin bu addımı “tarixi institusional neytrallığın siyasiləşdirilməsi” adlandırıb.

Bütün bunlar göstərir ki, “Air Force One” ətrafında gedən müzakirə əslində rəng seçimi deyil, prezident institutunun necə təqdim olunması barədə debatdır. ABŞ tarixində simvollar həmişə siyasətin ayrılmaz hissəsi olub - Ağ Ev, Oval kabinet və prezident limuzini kimi prezident təyyarəsi də dövlət gücünün səyyar simvoludur. İndi isə həmin simvol dəyişmək üzrədir. Ağ Evin səmasında görünəcək yeni rənglər yalnız texniki yenilik deyil, ABŞ siyasətində imic, liderlik və güc anlayışlarının necə transformasiya olunduğunu göstərən vizual mesajdır. “Air Force One”ın dəyişməsi bir daha göstərir ki, böyük dövlətlər bəzən ən güclü siyasi bəyanatları qanun layihələri ilə deyil, simvollar vasitəsilə verir.