Ağappaq əbədi sükut

Ernest Heminqueyin “Kilimancaronun qarı” hekayəsi haqqında

1957-ci ilin aprel ayının 15-də Virciniya universitetində apardığı növbəti ədəbi məşğələdə Ernest Heminqueyin nəsildaşı, həm də ədəbi-estetik rəqibi Uilyam Folkner tələbələrdən birinin ona ünvanladığı “Uzun cümlələrdən istifadə eləməklə hansı məqsədi güdürsünüz - şüur axını təsəvvürü yaratmaq istəyirsiniz, yoxsa öz fikrinizi bu yolla ifadə etmək sizin üçün daha asandır?” sualına belə cavab vermişdi: “Bu, eynilə dülgərin əlindəki iş üçün hansı alətin daha uyğun olacağını seçməsi kimi texniki məsələdir. Bundan başqa, hər bir insanda öz ölümünü qabaqcadan hiss eləmək duyğusu var: bilirsən ki, iş üçün ayrılan vaxtın azdır, buna görə də insan qəlbinin bütün tarixini bir iynənin gözünə yerləşdirməyə çalışırsan. Üstəlik, mənim üçün insan bütün hallarda öz-özlüyündə mövcud deyil, keçmişinin məhsuludur. Keçmiş faktiki olaraq nəsə “vardı” kimi fəaliyyət göstərmir, o, “var”a keçib. Hər kişinin, hər qadının hər anında keçmiş var. Buna görə də insan, əsərdə yaradılmış xarakter istənilən fəaliyyət məqamında onu məhz bu şəklə salan şeylərin hamısını özündə əks etdirir. Uzun cümlə bütün keçmişi, imkan daxilində isə həm də gələcəyi qəhrəmanın hansı bir addımısa atdığı yeganə anda cəmləşdirmək cəhdidir”.

Bir dəqiqəyə min ilin qəziyyəsini yerləşdirməyə çalışan uzun, qat-qat cümlələr Heminqueyin yaradıcılığı üçün xarakterik olmasa da, iri, qollu-budaqlı roman qədər tutumlu dünya şöhrətli hekayəsində o, eynən bütün yazmadıqlarını bir sehirli abzasa sığdırmağı arzulayan qəhrəmanı kimi, puça çıxmış bütöv ömürdən qalan qəlpələri, qırıntıları balaca mətnin çuvalına doldurur. Folknerin bir cümlədə hədəflədiyi, qəhrəmanı Harri Smitin bir abzasda göstərməyi dilədiyi misilsiz ustalığı, ədəbi möcüzəni Heminquey qələminin qənaətcilliyi sayəsində bir hekayə çərçivəsinə sığışdırır.

***

Əsərin qəhrəmanı - biz onu tanıyandan xeyli qabaq yazıçı şöhrəti qazanmış Harri Smit səyahətə çıxdığı Afrikada ölüm ayağındadır. Cümlədəki “ayağında” sözünü hərfi mənada da qavramaq olar, çünki ölüm onu məhz ayağından tələyə salıb: “...İki həftə öncə o, başlarını dik tutaraq düz qabağa baxan, qulaqlarını şəkləyib qaçmağa hər an hazır dayanan, iri burun pərələri havadan iy çəkən və azacıq xışıltıya bəndmiş kimi dərhal kolluğa təpiləsi antilop sürüsünün şəklini çəkməkdən ötrü cəngəlliyə girdikləri vaxt tikanın cızıb qanatdığı dizinə yod sürtüb yandırmamışdı və antilop sürüsü ona fotoaparatın düyməsini şıqqıldatmağa imkan vermədən qaçıb dağılışmışdı” (tərcümə Mahir N. Qarayevindir). Bundan sonra onun ayağı qanqrena verib. İndi zərrə-zərrə ölən Harri arvadı (belə də demək olar) Ellenlə birgə onu yaxın hospitala çatdırası bir təyyarənin intizarındadır.

Buna bənzər situasiyayla biz Tolstoyun “İvan İliçin ölümü” povestində də rastlaşmışdıq. Hər iki əsərdə insan ölümün bir qarışlığındadır, əcəlin həniri nəinki obrazları, hətta oxucunu da vurur. Fərq burasındadır ki, Tolstoy puç olmuş ömrə, fani ömrün aqibəti, cəzasıtək Allahın göndərdiyi əcələ dini-idealist bucaq altında insana kəsilmiş zəruri hökm kimi baxır, Heminquey şıltaq qəhrəmanını balasının dizinə tikan batıran ana təbiətin övladıyla şit zarafatının təsadüfi qurbanı sayır. Tolstoy İvan İliçi ölüm körpüsündən adladıb haqq dərgahına göndərir, Heminqueyinsə belə bir qayğısı yoxdur, o öz qəhrəmanını haqqın mühakiməsinə verməkdən çox (zatən qəhrəman özü özünü yetərincə mühakimə eləyir) ona dinclik axtarır. Onun qəhrəmanı olsa-olsa Kilimancaronun zirvəsinə qalxıb orada əbədi qara bələnmək, fani dünyadan uzaqlaşmaq istəyər, yarasına buz basıb donuq cəsədini ana təbiətin qoynuna atmaq istəyər.

“Kilimancaro - 19 710 fut hündürlükdə yerləşən, əbədi qarla örtülü uca dağ zirvəsi, Afrikanın ən yüksək nöqtəsidir. Masai qəbiləsinin sakinləri onu “Tanrı evi” anlamını verən “Nqaye-Nqaya”nın qərb zirvəsi adlandırırlar. Zirvənin ən yüksək nöqtəsində soyuqdan donub qaxaca dönmüş bəbir cəsədi var. Nə idi bəbiri belə bir yüksəkliyə çəkib gətirən, burada nə lazım olmusdu ona - burasını heç kəs izah edə bilmir”. Sitat gətirdiyim ensiklopedik məlumat hekayənin epiqrafıdır.

***

Əsərdə keçmişlə indi paralel təsvir olunur. Müəllif qəhrəmanın keçmiş həyatını, xatirələrini seçdirmək üçün onları kursivlə verir. Bir-birinə pərçimlənmiş mətnlər arasındakı fərq təhkiyə tərzində, üslubda da özünü göstərir. Bu paralellik hekayənin ümumən bədii-estetik məziyyətinə, məzmundan doğan etik-fəlsəfi xüsusiyyətinə çevrilir. Kilimancaronun zirvəsində əbədi sükuta dalmış bəbir çürümüş ətin qoxusunu alıb xəstənin yan-yörəsində dolaşan eybəcər səsli kaftara, qəhrəmanı yuxusunda o sükunət zirvəsinə qaldıran dəmir qanadlı quş (dostunun təyyarəsi) yaxınlıqdakı ağaca qonmuş leşyeyən quşlara, uzaqdan sərinlik saçan qarlı dağlar Harrinin qoynunda dustağa döndüyü rütubətli vadiyə, biryolluq itirdiyi sevimli qadın bir addımlığındakı sevmədiyi qadına qarşı qoyulur.

Ümumilikdə bu kolliziya ruhla bədənin toqquşmasıdır, Harri Smit aram-aram ölməkdən bezib, uzun sürən ölümündən qurtuluban birdəfəlik ölüb qurtarmaq, ruhunu qəfəsdən buraxıb azadlığa uçurmaq istəyir. Ancaq ölüm ondan tezliklə qopmaq fikrində deyil, əcəl onun canını misqal-misqal kamına çəkir, qiymə-qiymə doğrayıb çeynəyə-çeynəyə udur. Zövqü-səfa, kef kimi ağrı, əzab da həyat əlamətidir - səfasını çəkən cəfasına da dözməlidir. Həyat elə bir nemətdir ki, çoxluğu da, yoxluğu da adama qənim kəsilir: “Bir dəfə söhbət ondan düşmüşdü ki, guya Tanrı həzrətləri insana yalnız çəkə biləcəyi qədər yük göndərir və kimsə belə bir mülahizəni təsdiqləməyə çalışmışdı ki, guya bəlli bir anda ağrı insanı öldürür”.

Ağrının, əzabın bir həddi var ki, insan ölüm qorxusunu unudur, əcəldən nicat (əslində həyat) umur. Həmin həddə çatanda ölüm qorxunc iblisdən xilaskar mələyə çevrilir. Bu da mahiyyətcə maddi-bioloji dünyanın absurd, məntiqsiz qanunlarla, paradokslarla idarə olunduğunu göstərir: insan ehtiraslarını bəsləyən həyat ona əzab, işgəncə verir, qorxuları, əzabları körükləyən ölümsə insana qurtuluş gətirir. Hər məxluq ana bətninə düşəndən ölüm onu izləyir, məxluq yoxa dönəndən sonra ölüm də yoxa çıxır. Halbuki məntiqlə bunun əksi olmalıydı, ölüm məxluq öləndən sonra başlamalıydı. Fəqət şeytanın məntiqi tərsinə oxunur: məxluq varkən, diriykən ölüm də onunla birgə var olur, məxluq olmayanda ölüm də olmur: “Sağ ayağında qanqrena başlayan vaxtdan ağrıları səngimişdi, ağrı ilə bərabər qorxu da çəkilib getmişdi və indi o yalnız nəhayətsiz yorğunluq, bir də sonun belə olacağına görə qərəz duyurdu. Yaxınlaşan şey onda zərrəcə maraq doğurmurdu. Bu, onu uzun illər ərzində izləmişdi, amma indi daha heç bir mənası yox idi. Qəribəsi də odur ki, hər şeyi, hər şeyi məhz yorğunluq bu cür yüngülləşdirir”.

davamı növbəti sayımızda

F.Uğurlu