Alimlər hesab edirlər ki, şüur elmi üçün yeni Eynşteyn lazımdır

Süni intellektin şüura sahib olub-ola bilməyəcəyi ilə bağlı mübahisə dalana dirənib. Şüur elminə isə öz Eynşteyni lazımdır — İsveçin Linçöpinq Universitetinin filosofu Harald Vilçe və “Microsoft” şirkətinin məsuliyyətli süni intellekt üzrə eksperti Ken Arçer belə qənaətə gəliblər. Oxuməni az xəbər verir ki, onların birgə essesi Britaniyanın “Institute of Art and Ideas” portalında dərc olunub.

Müəlliflər bu mübahisədə qəribə ikili məqama diqqət çəkirlər. Maşın şüuruna ən nikbin yanaşanlar şüuru neyronların fəaliyyəti ilə məhdudlaşdıran şəxslərdir: onlar yazırlar ki, əgər şüur sadəcə bir mexanizmdirsə, nə üçün silisium üzərində də fəaliyyət göstərə bilməsin? İnsan şüurunu “sadə hesablamalara” endirməklə razılaşmayan skeptiklər isə söhbət süni intellektdən gedəndə fikirlərini dəyişirlər: maşının istənilən, hətta təsirli nəticəsini “sadəcə hesablamalarla” izah edirlər. Hər iki düşərgə eyni səhvə yol verir: izahı mexanizm axtarışı kimi başa düşür.

Qaliley, Nyuton, Maksvell və Eynşteynin fizikadakı böyük sadələşdirmələri müxtəlif hadisələri eyni anda anlaşılan edən daha dərin ümumi strukturun axtarışına əsaslanırdı. Uğur isə tapılmış ümumi strukturları xəyali mexanizmlərə çevirmək istəyini doğururdu. Klassik nümunə XIX əsrdəki efir nəzəriyyəsidir: işıq dalğadırsa, deyə düşünürdülər fiziklər, deməli, onun titrədiyi bir mühit də olmalıdır. Eynşteyn sıçrayışlı irəliləyişə ona görə nail oldu ki, mexanizm tələbindən tamamilə imtina etməyə cəsarət etdi.

Vilçe və Arçerin fikrincə, elm şüur məsələsində də eyni səhvə yol verə bilər. Neyron korrelyatlarının axtarışı tibb üçün çox vacibdir, lakin bundan şüurun “beynin gördüyü iş” olduğu nəticəsi çıxmır. Filosof Devid Çalmersin mexanizmlərin fəaliyyətinin nə üçün ümumiyyətlə subyektiv təcrübə ilə müşayiət olunduğuna dair məşhur “çətin problem”i çox erkən irəli sürülüb: bu problem mexaniki təsvirə sığmayan hər şeyi əvvəlcədən izaholunmaz elan edir, halbuki bunu həmin təsvirin natamamlığına işarə kimi qəbul etmək lazımdır.

“Şüuru daha dərin əsaslara endirmək lazımdır. Problem ondadır ki, bu cür endirmənin müasir tərəfdarları bunu kifayət qədər dərindən etmirlər”, — deyə Vilçe və Arçer yazırlar.

Onların fikrincə, dil modelləri canlı axınla deyil, “dilin çöküntüsü” ilə — başqalarının qavrayış və mühakimələrinin donmuş izləri ilə işləyirlər. Bu modellərdə dialoqlar arasında davamlılıq, keçmişi yadda saxlamaq və gələcəyi qabaqcadan gözləmək qabiliyyəti yoxdur. Buna görə də tədqiqatçılar belə nəticəyə gəlirlər ki, maşın şüuru məsələsi hələ düzgün şəkildə qoyulmayıb, həll olunması isə bir yana qalsın.

Almaz Həsənli