Alimlər xəbərdarlıq etdi: Gecə oyaq qalmağın bədəli var

Alimlər insan beyninin gecə yarısından sonra fərqli işlədiyini və bu vəziyyətin insanları mənfi düşüncələrə, riskli impuls və təhlükəli fikirlərə daha açıq hala gətirdiyini müəyyən ediblər.

Gecə yarısından sonra beyin fərqli işləyir

Tədqiqatçılar beynin gecə saatlarında fərqli bir fəaliyyət rejiminə keçdiyinə dair güclü dəlilləri vurğulayaraq xəbərdarlıq ediblər ki, gecə yarısından sonra oyaq qalmaq risklidir.

Sherg.az xəbər verir ki, "Frontiers in Network Psychology" jurnalında dərc olunan “Gecə Yarısından Sonra Zehin” (Mind After Midnight) adlı elmi hipotezə görə, insan bədəni və beyni duyğular və davranışlar üzərində dərin təsirə malik 24 saatlıq bir bioloji dövrlə (sirkadiyen ritmlə) fəaliyyət göstərir.

Alimlər bildirirlər ki, gecə yarısından sonra beyin təbii bioloji ritmin dəyişməsi ilə əlaqədar olaraq daha çox mənfi fikirlərə və riskli davranışlara meylli olur.

Mənfi emosiyalar artır, özünə nəzarət azalır

"Science Alert" portalının məlumatına əsasən, alimlər müşahidə ediblər ki, gecə yarısından sonra insanlar mənfi emosiyalara daha çox fokuslanır, təhlükəli fikirləri daha cazibədar hesab edir və özünə nəzarət qabiliyyəti azalır.

Bu davranış dəyişikliklərinin yuxu, əhval-ruhiyyə və idrak funksiyalarını tənzimləyən daxili bioloji saat -sirkadiyen ritmlə birbaşa əlaqəli olduğu vurğulanır.

Harvard Universitetinin neyroloqu, tədqiqat müəlliflərindən biri olan Elizabet Klerman mövzu ilə bağlı belə deyib:

“Gecə yarısı oyaq qalan milyonlarla insan var və onların beyinlərinin gündüz saatlarındakı kimi yaxşı işləmədiyinə dair güclü sübutlar mövcuddur. Sağlamlıqları və təhlükəsizlikləri, eləcə də başqalarının təhlükəsizliyi  - bundan təsirlənir. Buna görə də bu mövzuda daha çox tədqiqat aparılmalıdır.”

Reallıq qavrayışı pozulur

Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, təkamül baxımından insanlar gündüz yaşayan varlıqlardır. İnsan növü ovçuluq və yığım kimi fəaliyyətlər üçün gündüzə uyğunlaşmış, gecə isə tarix boyu təhlükə ilə əlaqələndirilmişdir.

Bu səbəbdən insan beyni qaranlıqda həyatda qalmaq üçün daha yüksək oyanıqlıq vəziyyətində işləməyə meyilli olub. Lakin müasir dünyada bu həssaslıq reallıq qavrayışının pozulmasına, mənfi emosiyaların və riskli davranışların artmasına gətirib çıxara bilər.

Alimlər bu halı “dəyişmiş mükafat və motivasiya sistemi” kimi izah edirlər - yəni beyin mənfi siqnallara daha güclü reaksiya verir, lakin rasional nəzarət zəifləyir.

İntihar və asılılıq riski artır

Tədqiqatçılar tapıntılarını iki nümunə ilə əsaslandırırlar:

Gündüz eroin istifadə etmə istəyinə qarşı dura bilən bir asılı şəxs, gecə yarısı bu istəyə tab gətirə bilmir.

Yuxusuz qalan bir universitet tələbəsi tədricən artan tənha və ümidsizlik hissi ilə intihar fikrinə meyllənir.

Araşdırmalar göstərir ki, gecə yarısı ilə səhər saat 6:00 arasındakı vaxtda intihar riski günün digər saatlarına nisbətən təxminən üç dəfə yüksəkdir.

2020-ci ildə aparılan bir tədqiqat bunu “sirkadiyen ritmlərin uyğunsuzluğu” ilə əlaqələndirərək, gecə oyaq qalmanı intihar risk faktoru kimi müəyyənləşdirib.

Hipotezdə belə qeyd olunur:

“Gündüz ağla gəlməyəcək bir intihar fikri, gecə yalnızlıq və acıdan qaçış kimi təzahür edir; insan nəticələrini düşünmədən hərəkətə keçməyə hazır olur və çox vaxt onu dayandıra biləcək heç kim oyaq olmur.”

Bundan əlavə, qadağan olunmuş maddə istifadəsi də gecə saatlarında artır.

Braziliyada 2020-ci ildə aparılan bir araşdırma göstərib ki, opioid dozası artımına bağlı ölüm halları gecə vaxtı 4,7 dəfə çoxalır.

Gecə növbəsində çalışanlar üçün xüsusi araşdırma çağırışı

Alimlər bildirirlər ki, bu davranışlar təkcə qaranlıq və ya yuxusuzluqla izah edilə bilməz; gecənin özünəməxsus neyroloji dəyişiklikləri də mühüm rol oynayır.

Xüsusilə pilotlar və tibb işçiləri kimi gecə növbəsində çalışan insanlar üçün, yuxu çatışmazlığının və bioloji zamanın mükafat sistemi və qərarvermə üzərindəki təsirlərinin daha dərindən araşdırılması zəruridir.

Elizabet Klerman və komandası yekunda belə nəticəyə gəlir:

“Günün təxminən dörddə birində istər yuxuda, istər oyaq  - insan beyninin necə işlədiyi hələ də bir sirr olaraq qalır.”