Altıncı kütləvi yoxluq gəlir: Bizi qaça bilməyəcəyimiz FƏLAKƏT GÖZLƏYİR

Yer kürəsində canlı orqanizmlərin hazırkı yox olma prosesi əvvəlki təbii fəlakətlərdən fərqli olaraq, insan fəaliyyəti ilə təhrik edilib. Alimlər hazırkı vəziyyəti altıncı kütləvi yoxluq adlandırırlar. Sənaye erası başlayandan bəri planetdə orta temperatur 1,1 °C artıb ki, bu da ekoloji fəsadlar zəncirinə səbəb olur.

News24.az Publika.az-a istinadən xəbər verir ki, bu barədə “Planet Today” yazıb.

Bildirilir ki, iqlim dəyişikliyinin geri dönməz hala keçdiyi hədd 1,5°C-dir. Bu göstəricinin hətta 0,4 °C-dən çox olması təbii fəlakətlərin idarəolunmaz artımına səbəb ola bilər. Əgər temperatur sənayedən əvvəlki səviyyədən 3,6°C yuxarı qalxsa, əksər canlıların uyğunlaşa bilməyəcəyi şərait yaradacaq.

Nəsil kəsilməsini sürətləndirən əsas amil təbii ekosistemlərin məhv edilməsidir. Böyük miqyaslı meşələrin qırılması, urbanizasiya, su və torpağın çirklənməsi, kənd təsərrüfatı və ehtiyatların çıxarılması milyonlarla növün yaşayış yerlərinin itirilməsi ilə nəticələnib. Məsələn, ən çox biomüxtəlifliyə malik olan Braziliyada 10 000-dən çox növün nəsli kəsilmək təhlükəsi var.

İnsan fəaliyyəti də təhlükəli mikroorqanizmlərin yayılmasına kömək edir. Bir nümunə, amfibiya populyasiyalarını məhv edən “Batrachochytrium dendrobatidis” göbələyidir. Son 30 ildə o, demək olar ki, bütün planeti əhatə edib. Göbələklərin yayılması heyvanların, xüsusən də sürünənlərin qlobal ticarəti ilə bağlıdır.

Amfibiyaların yox olması bütün ekosistemə təsir edir. Onların yox olması həşəratların, o cümlədən təhlükəli xəstəliklərin daşıyıcılarının - malyariya, dang qızdırması və başqalarının sayının artmasına səbəb olur. Bu, bir halqanın yoxa çıxmasının ekoloji tarazlığı necə dəyişə biləcəyinin bariz nümunəsidir.

Yer kürəsinin tarixində hər biri vulkanik fəaliyyətdən tutmuş asteroidlərin təsirinə qədər müxtəlif amillərin səbəb olduğu beş kütləvi məhv olub. Ən məşhurlarından biri 66 milyon il əvvəl dinozavrları məhv edən Təbaşir-Paleogen dövrünün hadisəsidir. Ancaq indiki yox olma fərqlidir: bu, insanın gündəlik fəaliyyəti nəticəsində baş verir.

Növlərin yox olması bir çox amillərə görə baş verə bilər. Məsələn, məhdud diapazon, genetik müxtəlifliyin olmaması və ya yerli növlərin müdafiə mexanizmləri olmayan yad yırtıcıların gətirilməsi. Endemiklər - yalnız bir bölgədə yaşayan heyvanlar və bitkilər xüsusilə həssas sayılırlar.

Bu gün nəsli kəsilmə təbii şəraitdən yüz dəfələrlə tez baş verir. Bir çox növ elm tərəfindən kəşf edilmədən yoxa çıxır. Bu, həm iri heyvanlara, həm də biosfer proseslərinin sabitliyində mühüm rol oynayan mikroorqanizmlərə aiddir.

Alimlərin fikrincə, planetin ərazisinin yalnız 3%-ni həqiqətən “bakirə” adlandırmaq olar - burada ekosistemlər insan müdaxiləsi olmadan qorunub saxlanılıb. Qalan ərazilər artıq sivilizasiyanın təsirinə məruz qalıb: tikinti, kənd təsərrüfatı, sənaye və hərbi fəaliyyət yerli növlərin yerini dəyişib və ya məhv edib.

İndiki insan qlobal super yırtıcı kimi çıxış edir. O, digər yırtıcılarla rəqabət aparır, ot yeyənlərin sayına nəzarət edir və təbii landşaftları aktiv şəkildə dəyişdirir. İlk nəsli kəsilmə dalğaları ovçuluq nəticəsində yaranıb, lakin indi yaşayış yerlərinin məhv edilməsi və iqlim dəyişikliyi böyük rol oynayır. Nəsli kəsilmiş hər növ bir itkidir, bunun nəticələri gözlənilməz ola bilər. Bəzən zəncirvari reaksiyaya səbəb olur: bəzi növlər yox olur, digərləri nəzarətsiz şəkildə çoxalır. Bu balanssızlıq qurulmuş ekosistemləri məhv etmək və yeni məhv dalğalarına səbəb olmaq potensialına malikdir.