Ankara sammitindən sonra Türkiyə TƏHLİL

NATO-nun Ankara sammiti yekunlaşdı. 36-cı sammiti alyansın yalnız hərbi gündəmini deyil, həm də Türkiyənin Qərb təhlükəsizlik sistemində artan çəkisini yenidən ön plana çıxardı.

Sammitin yekun sənədlərində Ukraynaya 2026-cı il üçün 70 milyard avroluq hərbi texnika, yardım və təlim dəstəyinin nəzərdə tutulması, kollektiv müdafiə öhdəliyinin yenidən təsdiqlənməsi və Rusiyaya qarşı çəkindirmə xəttinin gücləndirilməsi NATO-nun artıq daha sərt təhlükəsizlik mərhələsinə keçdiyini göstərir.

Bu mənzərədə Türkiyə sadəcə sammitə ev sahibliyi edən ölkə kimi deyil, NATO daxilində strateji qərarların formalaşmasında rolu artan aktor kimi görünür. Ankara həm Qara dəniz, həm Yaxın Şərq, həm Aralıq dənizi, həm də Cənubi Qafqaz istiqamətində alyans üçün əvəzolunmaz geopolitik mövqeyə malikdir. Ukrayna müharibəsi fonunda Qara dəniz təhlükəsizliyinin aktuallaşması, Yaxın Şərqdə böhranların dərinləşməsi və Avropanın öz müdafiə yükünü artırmaq məcburiyyəti Türkiyənin strateji əhəmiyyətini daha da yüksəldir.

Sammitin ən diqqətçəkən məqamlarından biri Türkiyə-ABŞ münasibətlərində yumşalma siqnallarının açıq şəkildə görünməsi oldu. ABŞ Prezidenti Donald Tramp Türkiyəyə tətbiq olunan CAATSA sanksiyalarının ləğv ediləcəyini bildirdi və F-35-lərin Ankaraya satışı məsələsinə yenidən baxılacağını açıqladı. Bu, illərlə S-400 məsələsi səbəbindən gərginləşən münasibətlərdə yeni mərhələnin başlanması kimi qiymətləndirilə bilər.

Əgər bu proses real qərarlara çevrilərsə, Türkiyə yalnız ABŞ ilə hərbi-texniki əməkdaşlığı bərpa etməyəcək, həm də NATO daxilində öz mövqeyini daha güclü siyasi kapitala çevirəcək. Çünki F-35 məsələsi təkcə bir təyyarə alış-verişi deyil, Türkiyənin Qərbin yüksək texnologiyalı müdafiə sistemlərinə inteqrasiyası baxımından simvolik əhəmiyyət daşıyır. CAATSA sanksiyalarının aradan qaldırılması isə Ankara-Vaşinqton xəttində uzun müddət davam edən etimadsızlığın yumşalması deməkdir.

Ancaq Türkiyənin yüksəlişi yalnız ABŞ-la münasibətlərin normallaşması ilə məhdudlaşmır. Ankara son illərdə öz müdafiə sənayesini strateji müstəqillik xəttinə daşıyıb. “Bayraktar” PUA-ları, “Akıncı”, “Kızılelma”, “Altay” tankı, “Hürjet” və beşinci nəsil KAAN döyüş təyyarəsi layihəsi Türkiyəni artıq klassik silah idxalçısı statusundan çıxararaq müdafiə texnologiyası istehsal edən regional gücə çevirir. Bu amil NATO üçün də önəmlidir, çünki alyansın gələcək təhlükəsizlik arxitekturasında yalnız ABŞ texnologiyasına deyil, alternativ və çevik istehsal güclərinə də ehtiyac artır.

Böyük Britaniya ilə imzalanan təhlükəsizlik və müdafiə tərəfdaşlığı sənədi də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan və Britaniyanın Baş naziri Kir Starmerin Ankara sammiti çərçivəsində imzaladığı sənəd müdafiə sənayesi, təhlükəsizlik koordinasiyası və strateji əməkdaşlığın genişləndirilməsini nəzərdə tutur. Bu, Türkiyənin yalnız ABŞ ilə deyil, Avropanın əsas hərbi-siyasi güclərindən biri olan Britaniya ilə də müdafiə xəttini dərinləşdirdiyini göstərir.

Bütün bu proseslər NATO daxilində Türkiyəyə yeni rol qazandırır. Əvvəllər Türkiyə daha çox alyansın cənub-şərq cinahını qoruyan ön xətt dövləti kimi təqdim olunurdusa, indi Ankara həm hərbi sənaye, həm diplomatik vasitəçilik, həm enerji-logistika marşrutları, həm də regional təhlükəsizlik mexanizmləri baxımından qərarların içində olan dövlətə çevrilir. Başqa sözlə, Türkiyə artıq NATO-nun sadəcə coğrafi üstünlüyə malik üzvü deyil, alyansın gələcək strategiyasına təsir göstərə bilən siyasi və hərbi mərkəzlərdən biridir.

Ukrayna savaşı bu rolu daha da görünən edir. Türkiyə bir tərəfdən Ukraynanın ərazi bütövlüyünü dəstəkləyir, digər tərəfdən Rusiya ilə kanalları tam bağlamır. Taxıl sazişi təcrübəsi, əsir mübadilələri və İstanbul danışıqları göstərdi ki, Ankara müharibə tərəfləri arasında danışıq imkanını qoruyan nadir aktorlardandır. NATO-nun Ukraynaya dəstəyi artırdığı bir mərhələdə Türkiyənin bu balanslı mövqeyi Qərb üçün də faydalı diplomatik alətə çevrilir.

Yaxın Şərqdə də oxşar mənzərə formalaşır. İsrail-Fələstin gərginliyi, Suriya məsələsi, İran ətrafında risklər və enerji təhlükəsizliyi Türkiyənin regional rolunu daha da aktuallaşdırır. Ankara Qərb təhlükəsizlik sisteminin üzvü olaraq qalır, amma eyni zamanda müsəlman dünyası, Rusiya, İran, Körfəz ölkələri və Türk dünyası ilə ayrıca siyasi kanallar saxlayır. Bu çoxvektorlu diplomatiya bəzən Qərbdə narahatlıq yaratsa da, böhran dövrlərində Türkiyəni əvəzolunmaz vasitəçi aktora çevirir.

NATO-nun Ankara sammitindən sonra yaranan əsas nəticə budur: Türkiyə Qərbə geri dönmür, çünki əslində Qərb sistemindən heç vaxt tam çıxmamışdı. Sadəcə Ankara indi bu sistemin içində daha müstəqil, daha tələbkar və daha çox hesablaşılan güc kimi çıxış edir. ABŞ-la sanksiya düyününün açılması ehtimalı, F-35 müzakirələrinin yenidən gündəmə gəlməsi, Britaniya ilə müdafiə tərəfdaşlığı və milli müdafiə sənayesinin yüksəlişi Türkiyənin Avroatlantik təhlükəsizlik sistemində yeni status qazandığını göstərir.

Bu statusun əsas fərqi ondadır ki, Türkiyə artıq yalnız təhlükəsizlik istehlakçısı deyil, təhlükəsizlik istehsalçısıdır. Ankara həm NATO-nun hərbi imkanlarına töhfə verir, həm regional böhranların idarə olunmasında diplomatik kanal yaradır, həm də Qərbin müdafiə sənayesi üçün alternativ tərəfdaş kimi önə çıxır. Ona görə də yaxın illərdə Türkiyənin NATO daxilindəki çəkisinin daha da artacağı, ABŞ və Avropa ilə münasibətlərində isə daha praqmatik, qarşılıqlı maraqlara əsaslanan yeni mərhələnin formalaşacağı gözlənilir.

Ankara sammiti bu baxımdan təkcə NATO üçün deyil, Türkiyənin beynəlxalq mövqeyi üçün də dönüş nöqtəsi oldu. Sammit göstərdi ki, qlobal təhlükəsizlik mühiti sərtləşdikcə, Türkiyənin həm hərbi gücünə, həm diplomatik manevr imkanına, həm də coğrafi mövqeyinə ehtiyac artır. Bu isə Ankaranı Avroatlantik sistemin kənarında dayanan tərəfdaş deyil, onun gələcək istiqamətlərini müəyyən edən əsas oyunçulardan birinə çevirir.

Alim Nəsirov