Avrasiya İqtisadi İttifaqı niyə dağılır? GÜNÜN SUALI

Sualın cavabını Ermənistan mətbuatı verir

Bu, hansı bir birlikdir ki, onun daxilində tərəfdaşlar bir-biri ilə ticarət münaqişələri aparırlar? Avrasiya İqtisadi İttifaqı (Aİİ) daxilindəki böhran bu gün təkcə iqtisadi deyil, həm də siyasi problemdir. Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın ölkənin Avropaya inteqrasiyaya sadiqliyi və Avrasiya İqtisadi İttifaqının (AİB) vəziyyəti ilə bağlı açıqlamaları təkcə ölkənin daxili müzakirəsini deyil, həm də birliyin özündə yaranan daha geniş böhranı əks etdirir. Uzun müddətdir ilk dəfə olaraq belə bir birbaşa və birmənalı qiymətləndirmə səsləndirilib: problem Ermənistanda deyil, AİB-in işləməyən mexanizmlərindədir.

Əslində, Paşinyan ekspertlərin uzun müddətdir müzakirə etdiklərini dilə gətirib. Qarşılıqlı fayda üçün iqtisadi platforma kimi təsəvvür edilən birlik getdikcə institusional zəiflik əlamətləri göstərir. Ermənistan mallarına qoyulan məhdudiyyətlər, inzibati maneələr və effektiv mübahisələrin həlli mexanizmlərinin olmaması inteqrasiya ideyasını sarsıdır.

Ümumi beynəlxalq kontekst Baş nazirin sözlərinə xüsusi əhəmiyyət verir. Bu yaxınlarda beynəlxalq ictimaiyyət Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayevin Vladimir Putini Ukraynaya qarşı müharibəyə son qoymağa açıq şəkildə çağırdığının şahidi oldu. Bu epizod göstərdi ki, hətta formal müttəfiq strukturlar daxilində belə, üzv ölkələrin mövqeləri həmişə Moskvanın xətti ilə üst-üstə düşmür. Üstəlik, artıq diplomatik dilin arxasında gizlədilə bilməyən ziddiyyətlər artır.

Beləliklə, Paşinyanın tənqidi təcrid olunmuş mövqe deyil, daha geniş bir trendin bir hissəsidir. Müxtəlif Aİİ ölkələri Rusiyanın xarici siyasətinin, sanksiyaların təzyiqinin və ümumi iqtisadi qeyri-sabitliyin nəticələrini müxtəlif yollarla yaşayır. Lakin nəticə eynidir: üzvlərini gücləndirməli olan birlik onlar üçün əlavə risklər yaratmağa başlayır. Ermənistan bunu xüsusilə kəskin şəkildə hiss edir. Bir tərəfdən ölkə formal olaraq Aİİ-nin üzvü olaraq qalır, digər tərəfdən isə bu cür iştirakın iqtisadi cəhətdən mümkünlüyünü şübhə altına alan məhdudiyyətlərlə üzləşir. Məntiqi bir sual yaranır: bu, tərəfdaşların bir-biri ilə effektiv şəkildə ticarət münaqişələri apardığı birlik necə birlikdir?

Paşinyan bu paradoksu birbaşa qeyd edib. Əgər Ermənistan malları birliyin bazarında maneələrlə qarşılaşırsa, maraqların qorunması mexanizmləri təsirsizdirsə, onda artıq müvəqqəti çətinliklərdən deyil, sistemli bir uğursuzluqdan danışırıq. Bu kontekstdə, onun Aİİ üçün mümkün "sonun başlanğıcı" ilə bağlı xəbərdarlığı emosional bir bəyanat deyil, tamamilə rasional bir proqnoz kimi görünür.

Vurğulamaq vacibdir: İrəvan ittifaqdan çıxdığını bəyan etmir. Bu, Ermənistanın iqtisadi əlaqələri qorumaqda maraqlı olduğunu göstərir. Lakin bu maraq bərabərsizliyə dözmək istəyi demək deyil. Birlik yalnız üzvləri qarşılıqlı fayda əldə etdikdə və özlərini qorunmuş hiss etdikdə mövcud ola bilər. Əks halda, bu, formallığa çevrilir. Ermənistan tərəfinin müəyyən etdiyi əsas problem Aİİ daxilindəki balanssızlıqdır. Birliyin ən böyük iqtisadiyyatı olan Rusiya oyun qaydalarını faktiki olaraq müəyyən edir. Lakin bu qaydalar getdikcə birtərəfli olur. Siyasi maraqlar iqtisadi maraqlara hakim olmağa başlayanda inteqrasiya məntiqi öz təsirini göstərir.

Ermənistan mallarına məhdudiyyətlərlə bağlı vəziyyət bu yanaşmanın bariz nümunəsidir. Malların sərbəst hərəkətini təmin etmək əvəzinə, birlik tərəfdaşlıqdan daha çox ticarət müharibəsi elementlərinə bənzəyən maneələrlə üzləşir. Bu, etimadı sarsıdır və iştirakçıları alternativ inkişaf yolları axtarmağa məcbur edir. Ermənistanın Avropaya inteqrasiya yoluna məhz bu kontekstdə baxılmalıdır. Bu, dramatik bir dönüş deyil, xarici iqtisadi əlaqələri şaxələndirmək, qeyri-sabit mexanizmlərdən asılılığı azaltmaq və daha davamlı inkişafı təmin etmək cəhdidir. Avropa vektoru daha proqnozlaşdırıla bilən qaydalara və şəffaf institutlara çıxış əldə etmək üçün bir fürsət kimi qəbul edilir.

Lakin başa düşmək vacibdir ki, Avropa inteqrasiyası özü bir panaseya deyil. Lakin mövcud əməkdaşlıq formatlarının gözləntiləri doğrultmadığı bir vəziyyətdə alternativ axtarışı qaçılmaz olur. Bu mənada Paşinyanın mövqeyi ardıcıl və məntiqli görünür. Bu gün AİB böhranı təkcə iqtisadi deyil, həm də siyasi problemdir. Bu, regionda baş verən daha dərin prosesləri əks etdirir. Zəifləmiş etimad, artan ziddiyyətlər və gözləntilərlə reallıq arasında uyğunsuzluq - bütün bunlar birliyin gələcəyinin həqiqətən sual altında olduğu bir vəziyyət yaradır.

Bunun üçün məsuliyyətin böyük bir hissəsi Rusiyadadır. Birliyin fəaliyyətinin əsas parametrlərini müəyyən edən Rusiyadır və onun siyasəti böhranların yaranmasına böyük töhfə verir. Tərəfdaşlar məhdudiyyətlər və təzyiqlərlə qarşılaşdıqda, bərabər əməkdaşlıqdan danışmaq çətinləşir. Müttəfiq münasibətləri maraqların balansını nəzərdə tutur. Bir tərəfin şərtləri diktə etdiyi, digərlərinin isə uyğunlaşmaq məcburiyyətində qaldığı şəraitdə bunlar mümkün deyil.

Hazırladı: V.SALAH