Icma.az
close
up
RU
Menu

PR də strateji planlaşdırma: uğurlu kommunikasiya necə qurulur?

Deklan Rays “Arsenal”la beşillik müqavilə barədə razılığa gəldi

Uorren Baffet 5,5 milyard dollarlıq səhmlərini xeyriyyə fondlarına bağışlayıb

Küləkli hava şəraiti ilə bağlı sarı xəbərdarlıq verilib

Xəzər dənizinin Azərbaycan sahillərinin dövlət idarəçiliyi

Ayxan Abbasov: “Ən aşağı pilləyə düşmüşdük, indi yavaş yavaş yüksəlməliyik”

Qışı sərt keçən rayonlarda qaz və işıq limitləri dəyişəcək? VACİB AÇIQLAMA

Mərkəzi Gömrük Hospitalında “Blue Code sisteminin tətbiqi və təkmilləşdirilməsi” mövzusunda maarifləndirici tədbir keçirilib

® Vüqar Eyvazov “AmCham Azərbaycan”ın yeni yaradılmış Səhiyyə Komitəsinin sədri təyin edilib

2027 ci ildən Bakıya köç daha da artacaq?

Təcili yardım stansiyasının müdiri işçilərdən rüşvət alır? YENİLƏNİB

Faiq Qarayev beynəlxalq turnirdə iştirak edəcək Azərbaycanın voleybol millisinin üzvləri ilə görüşüb FOTO

Dişlər yaddaş kartımızdır?

Yuxu ilə böyümə hormonu arasında yeni neyron əlaqəsi aşkar edilib

Diş əti qanaması hansı daxili xəstəliklərin əlamətidir?

Bu hərəkətlər davam edərsə.. SEPAH generalı Bəhreyn hökümətini HƏDƏLƏDİ

45 min dollardan Walmart rəflərinə: Bir qadının qəhvə alternativi biznesi

Bossların bossu” vəfat etdi Pablo Eskobarla əməkdaşlıq edib

Braziliya millisindən darmadağın: Vinisius het trik etdi

Azerbaijan’s macro economy 2025 2026 and future prospects

“Azad mətbuat”ın azadlığı neçəyədir?

“Azad mətbuat”ın azadlığı neçəyədir?

Xalq qazeti portalından verilən məlumata əsasən, Icma.az bildirir.

Yaxud Avropada senzura niyə güclənir?

Artıq 3 ilə yaxındır ki, Brüssel “senzura” sözündən yayınaraq cidd-cəhdlə əsas internet platformalarını və sosial şəbəkələri “mülayim yazılara” sövq etməyə başlayıb. Avqustun ortalarında Polşanın həftəlik nəşri “Do Rzeczy”nin başılovlu haray saldığını xatırlayın: “Aİ Brüssel üçün siyasi baxımdan arzuolunmaz materiallara total senzura tətbiq edir!” Nəşr yazır ki, Aİ ölkələri, o cümlədən Polşa internetdə total senzuranın tətbiqini gözləməlidir. Çünki Aİ-də Rəqəmsal Xidmətlər Qanunu (“Digital Services Act” – DSA) qəbul edilib və onun əsas məqsədi siyasi cəhətdən arzuolunmaz mətni senzura etməkdir.

Bu, senzura hiyləgərcəsinə “nifrətə qarşı mübarizə” adlanırdı. Yaxşı fikirləşiblər, deyilmi? Nəşr buna aydınlıq gətirərək yazır: “Əgər bunun Bretonla Maskın qarşılıqlı hücumlarının böyük korporasiyalarla Aİ arasında qarşıdurma olduğunu düşünürsünüzsə, səhv edirsiniz. Bu, hər birimiz üçün söz azadlığı uğrunda mübarizənin başlanğıcıdır”.

“Rəqəmsal xidmətlər bazarı haqqında qanun” ilə paralel olaraq “Rəqəmsal Xidmətlər `Aktı” (DMA) da bu il martın 6-da Aİ-də qüvvəyə minib. DMA altı internet texnologiya nəhənginin fəaliyyətini tənzimləyən və Avropa internet provayderlərini rəqiblərdən qoruyan dünyanın ən geniş qaydalarını təqdim edib. Aydındır ki, DMA-nın hədəfində 5 Amerika şirkəti – “Alphabet”, “Amazon”, “Apple”, “Meta”, “Microsoft” və 1 Çin “Çina ByteDance” var idi. DSA bir tərəfdən böyük rəqəmsal platformalar üçün qeyri-qanuni və ya zərərli kontentlərlə mübarizəyə açıq-aşkar etinasızlığa görə məsuliyyət həddini müəyyənləşdirir, digər tərəfdən də istifadəçilərin söz azadlığı və şəxsi məlumatlarının mühafizəsi ilə bağlı təməl hüquqlarını qorumaq üçün məsuliyyətin ölçüsünü müəyyən etmişdir. Lakin Birləşmiş Ştatların Strateji və Beynəlxalq Araşdırmalar Mərkəzi (CSIS) Transatlantik tərəfdaşlarına qarşı narazılığını bildirdi, çünki məhz “şəbəkə”nin faktiki monopolistinə çevrilmiş Amerika şirkətləri Brüsselin məhdudiyyətləri altına düşürdü.

Avropa Komissiyası əsas məqsədinin AB-dəki rəqəmsal xidmətlər bazarında Amerikanın rəqəmsal “komandanlar”ının təsirini məhdudlaşdırmaq olduğunu gizlətmir. Avropa Komissiyasının icraçı vitse-prezidenti Marqret Vestager deyib: “Biz hərəkətə keçməli olduğumuz bir məqama gəlib çatmışıq. Bu, rəqəmsal şirkətlərin, xüsusən də ən nəhəng rəqəmsal “qapıçılar”ın (“qeytkiperlərin”-İ.R.) gücünün azadlıqlarımızı, imkanlarımızı və hətta demokratiyamızı təhdid etdiyi bir andır...Ona görə də dünyanın ən böyük “qeytkiper”ləri üçün hər şey dəyişməlidir.”

Əlbəttə, bu, mübahisəsiz belədir: sizin həyətinizdə başqa “süpürgəçilər”in üzünüzə belə baxmadan trilyonlarla avronu ciblərinə süpürmələri, əlbəttə, adama ağır gəlir. Elə bu da, Brüsseli DSA və DMA vasitəsilə 500 milyon avropalı istehlakçıya internet və rəqəmsal xidmətlər satan Amerikanın texnologiya nəhənglərinin biznes modellərini nəzarət altına almağa məcbur etdi.

Soruşacaqsınız ki, yaxşı, bəs bu, Aİ-də mətbuat azadlığını necə təhdid edir?

Hər şey çox sadədir. DSA-nın komponentlərindən biri Avropa Komissiyasının qara siyahıya salacağı bəzi informasiya növlərinə qadağalar və ya məhdudiyyətlər mexanizmini tətbiq etməyi tələb edən “qeytkiperlər”in davranışının monitorinqi üçün alət yaratmağa yönəlib.

Artıq bir il qabaq, hələ Brüsselin yeniliklərin tətbiqinə başlamasından əvvəl belə bir sual ortaya çıxdı: DSA yalnız qeyri-qanuni kontenti hədəf alacaq, yaxud “demokratik dəyərlərə hörməti sarsıdan” hər hansı məlumatı qadağan edəcək?” Hətta o zaman aydın idi ki, Avropa Komissiyası “qeyri-qanuni, zərərli kontentlərə və ya demokratik prinsip və dəyərlər”in məzmununun müəyyənləşdirilməsinə yanaşmada “öz zövqünə uyğun” hərəkət edəcək.

Xatırlayırsınızsa, avqustun ortalarında, İlon Maskın Donald Trampla müsahibəsindən bir qədər əvvəl Aİ komissarı Tierri Breton artıq “X” platformasının sahibinə barmaq silkələyərək “nifrət dili”nə münasibətdə onu Avropa normaları ilə hədələyirdi. Onun “bir sıra alətlərdən” istifadə etmək hədəsini ehtiva edən məktubu artıq Aİ-də senzuranın mövcudluğunu nəzərdə tuturdu. Məhz bu məktub Polşa ədliyyə nazirinin keçmiş müavini, “Suveren Polşa” partiyasından olan deputat Sebastyan Kaletanın “Polşada tezliklə senzuranın meydana çıxacağını” bəyan etməsinə səbəb oldu.

Aİ-də senzuranın açıq bəyan edilməsi “Brüssel Rəqəmsal Xidmətlər Aktının qüvvəyə minməsi ilə polyakları gözləyən azadlıqlara qoyulan məhdudiyyətlərin yalnız ilk qaranquşlarıdır”. Bu, hazırda Aİ-də rəqəmsal xidmət təminatçılarının fəaliyyətini tənzimləməyə yönəlmiş bu qurumun əsas qanunvericilik aktlarından biridir. Sebastian Kaleta deyir: “Bu gün Aİ və Polşada qurulmuş siyasi sistemi nəzərə alsaq, təəssüf ki, biz internetdə total senzuranın tətbiqini görmüş olacağıq”.

İlk dəfə deyil ki, polyaklar ilə Brüsselin qanunları üz-üzə qalarkən hansının daha vacib olması məsələsi ortaya çıxır. Amma deputat, şübhəsiz, haqlıdır: “Nəhəng Avropa sənədlərində uşaq pornoqrafiyası və ya terrorizmlə mübarizə kimi “nəcib istəklər” solçu siyasi təlimatlarla qarışdırılır. Qeyri-müəyyən “nifrətin qızışdırılması” anlayışı digər məqsədlərlə bərabər, hətta onlardan daha yüksəkdə durur”.

Üstəlik, bu anlayış istənilən vaxt Berlaymondan olan məmurları sevindirəcək yeni məzmunla “zənginləşdirilə” bilər. Əgər əsas məqsəd siyasi cəhətdən mənfi kontenti senzura etmək idisə, bu qaydaların işlənib hazırlanmasında prioritetin nədən ibarət olmasının heç bir əhəmiyyəti yox idi. Praktikada DSA sosial media şirkətlərini “qanunsuz kontenti” silməyə məcbur edir. Amma qanunun özü kontentdə “nifrət dili”ndən başqa nəyin qanunsuz olduğunu müəyyən etmir. İndi Aİ-yə üzv dövlətlər kontentin qeyri-qanuni sayılacağı və ən əsası onun silinməsi üçün göstərişlər verəcək çərçivəni müəyyən edə bilər.

Polşanın ədliyyə naziri Adam Bodnar artıq “nifrət dili” ilə mübarizə üçün qanun təqdim edəcəyinə söz verib və əlavə edib ki, “bu qanuna uyğun olaraq, hər hansı bir solçu ehkam ilə, məsələn, cinsiyyətin dəyişdirilməsi, abort və s. ilə razı deyilsə, bu, nifrəti qızışdırmaq anlamına gələcək. Bu cür hərəkətlər cinayət cəzası ilə nəticələnəcək və prokurorluğun bu cür etibarsız kontentin internetdən çıxarılması barədə göstərişi olacaq”.

Sizə daha nə lazımdır?

Aİ-nin media məkanında bundan sonra daha nə baş verəcəyini təxmin etmək çətin deyil. Brüsselin tətbiq etdiyi “nifrət dili”nə qadağa Aİ-də mövcud hökumətə uyğun olmayan hər hansı fikir ayrılığını “qanuni” şəkildə məhv etməyə imkan verir. Əlbəttə, bu cür yanaşma, təbii ki, “avtoritar rejimləri daha da ilhamlandıracaq”. Amma bu, təkcə Polşaya aid deyil. Qərbin anlamına görə, ifadə və mətbuat azadlığının məhdudlaşdırılması “ən ali məqsədə - xarici düşmənlər üzərində qələbəyə” nail olmaq zərurətindən irəli gəlir. Aİ senzura ilə müxalifəti nə qədər sıxışdırmağa çalışsa belə, Avropa paytaxtlarını bir o qədər özünə qarşı çevirəcəyini və separatçı əhval-ruhiyyəni gücləndirəcəyini Varşavada və Brüsseldə ya anlamır, ya da hələ bundan qorxmurlar.

Düz 1 il əvvəl Avropa Komissiyası Avropa Parlamenti ilə Şura arasında komissiya tərəfindən hələ 2022-ci ilin sentyabrında təklif edilən media azadlığı haqqında Avropa qanunu ilə bağlı əldə edilmiş siyasi razılaşmanı alqışlayanda Berlemon bəyan etmişdi ki, “yeni qaydalar KİV-in redaksiya müstəqilliyini, plüralizmini daha yaxşı qoruyacaq, şəffaflığı və ədalətliliyi təmin edəcək və yeni media üzrə Avropa Şurası vasitəsilə KİV orqanlarının əməkdaşlığını yaxşılaşdıracaq. Bura, jurnalistlərin öz fəaliyyətlərini sərbəst və təhlükəsiz şəkildə yerinə yetirmələri üçün geniş görünməmiş təminatlar daxil idi. Bu yeni qaydalar toplusu həm də Aİ-nıin daxili bazarında dövlət və özəl KİV-in, heç bir təzyiq olmadan, media müstəvisində rəqəmsal transformasiyasını nəzərə almaqla, transsərhəd fəaliyyətini daha asan təmin edəcək”. Bu şifahi hiyləgər ifadələr təkcə media, mətbuat və internetdəki informasiya mənbələri üzərində total nəzarətin ən primitiv mexanizmini ört-basdır etmək üçün ortaya çıxmayıb. Bu qanunların qanadları altında Aİ siyasəti ilə razılaşmadıqlarını bəyan etmək cəsarətinə malik olan daxili və xarici şəbəkə istifadəçiləri var.

Üzv dövlətlərdən media xidməti təminatçılarının azadlığına hörmətlə yanaşmağı tələb etmək, jurnalist mənbələrinin qorunmasını təkmilləşdirmək və hətta yaradılmış media kontentlərin böyük onlayn platformalar (Rəqəmsal Xidmətlər Aktı ilə müəyyən edilmiş) tərəfindən icazəsiz silinməsinə təminatlar vermək “redaktor müstəqilliyini qorumaq” – əslində, praktikada deyilənlərin tam əksini ehtiva edir: İnternetdə total nəzarətin tətbiqi.

Brüssel üslubunda mətbuat azadlığının qiyməti budur. Bəs onda Brüssel onun himayəsini və göstərişlərini qəbul etməyən ölkələrə nədən demokratiya və söz azadlığnın pozulması damğası vurur? Elə bilirəm ki, bu sual ətrafında elə hörmətli həmkarlarımız – Azərbaycan jurnalistləri də ciddi düşnməlidirlər.

İlqar RÜSTƏMOV
XQ

Sonrakı hadisələr barədə daha çox məlumat almaq üçün Icma.az saytını izləyin.
seeBaxış sayı:173
embedMənbə:https://xalqqazeti.az
archiveBu xəbər 07 Dekabr 2024 10:38 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

PR də strateji planlaşdırma: uğurlu kommunikasiya necə qurulur?

17 Noyabr 2026 09:13see417

Deklan Rays “Arsenal”la beşillik müqavilə barədə razılığa gəldi

17 Noyabr 2026 01:11see340

Uorren Baffet 5,5 milyard dollarlıq səhmlərini xeyriyyə fondlarına bağışlayıb

17 Noyabr 2026 04:19see316

Küləkli hava şəraiti ilə bağlı sarı xəbərdarlıq verilib

17 Noyabr 2026 05:32see311

Xəzər dənizinin Azərbaycan sahillərinin dövlət idarəçiliyi

17 Noyabr 2026 23:52see293

Ayxan Abbasov: “Ən aşağı pilləyə düşmüşdük, indi yavaş yavaş yüksəlməliyik”

17 Noyabr 2026 01:42see289

Qışı sərt keçən rayonlarda qaz və işıq limitləri dəyişəcək? VACİB AÇIQLAMA

17 Noyabr 2026 13:59see285

Mərkəzi Gömrük Hospitalında “Blue Code sisteminin tətbiqi və təkmilləşdirilməsi” mövzusunda maarifləndirici tədbir keçirilib

17 Noyabr 2026 09:14see270

® Vüqar Eyvazov “AmCham Azərbaycan”ın yeni yaradılmış Səhiyyə Komitəsinin sədri təyin edilib

18 Noyabr 2026 01:28see270

2027 ci ildən Bakıya köç daha da artacaq?

17 Noyabr 2026 23:20see260

Təcili yardım stansiyasının müdiri işçilərdən rüşvət alır? YENİLƏNİB

17 Noyabr 2026 14:53see244

Faiq Qarayev beynəlxalq turnirdə iştirak edəcək Azərbaycanın voleybol millisinin üzvləri ilə görüşüb FOTO

17 Noyabr 2026 14:52see228

Dişlər yaddaş kartımızdır?

17 Noyabr 2026 13:42see224

Yuxu ilə böyümə hormonu arasında yeni neyron əlaqəsi aşkar edilib

17 Noyabr 2026 12:44see203

Diş əti qanaması hansı daxili xəstəliklərin əlamətidir?

17 Noyabr 2026 23:18see202

Bu hərəkətlər davam edərsə.. SEPAH generalı Bəhreyn hökümətini HƏDƏLƏDİ

18 Noyabr 2026 02:03see192

45 min dollardan Walmart rəflərinə: Bir qadının qəhvə alternativi biznesi

17 Noyabr 2026 14:53see183

Bossların bossu” vəfat etdi Pablo Eskobarla əməkdaşlıq edib

18 Noyabr 2026 01:52see177

Braziliya millisindən darmadağın: Vinisius het trik etdi

18 Noyabr 2026 00:46see175

Azerbaijan’s macro economy 2025 2026 and future prospects

17 Noyabr 2026 13:48see174
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri