Azərbaycan Milli Mətbuatı: tarixi irsdən müasir rəqəmsal çağırışlara doğru

1875-ci il iyulun 22-də görkəmli maarifçi və təbiətşünas alim Həsən bəy Zərdabinin böyük çətinliklərlə ərsəyə gətirdiyi, ana dilimizdə nəşr olunan ilk mətbuat orqanı – "Əkinçi" qəzeti fəaliyyətə başladı. Cəmi 56 nömrəsi işıq üzü görən bu qəzet təkcə Azərbaycanın deyil, bütün müsəlman Şərqinin mətbuat tarixində yeni bir eranın əsasını qoydu, xalqın maariflənməsi, milli şüurun oyanması və feodal prinsiplərinə qarşı mübarizədə misilsiz rol oynadı. Bu gün həmin tarixi hadisədən ötən 150 ilə yaxın müddət ərzində milli mətbuatımız fərqli tarixi dövrlərdən, sınaqlardan və ideoloji mərhələlərdən keçərək böyük tərəqqi yolu qət etmişdir. Müstəqillik illərində, xüsusən də son dövrlərdə Azərbaycanın media subyektlərinin rəqəmsal dövrün çağırışlarına uyğunlaşdırılması, fəaliyyətlərində peşəkarlıq prinsiplərinin üstün tutulması və qlobal informasiya məkanına inteqrasiya olunması istiqamətində dövlət səviyyəsində sistemli təşəbbüslər və köklü islahatlar həyata keçirilməkdədir.

Milli mətbuatın müstəqil şəkildə inkişaf etməsinə, senzurasız fəaliyyət göstərməsinə rəsmi hüquqi təminat verən ən mühüm tarixi addım 1998-ci ildə mətbuat üzərindəki dövlət nəzarətinin və senzuranın tamamilə ləğv edilməsi oldu. Bu mühüm qərar ölkədə fikir, ifadə və söz azadlığının əsas sütunlarını qurdu, fərqli baxış bucaqlarına malik müstəqil medianın çiçəklənməsi üçün hüquqi meydan yaratdı. Zaman ötdükcə, dördüncü hakimiyyət hesab olunan medianın həm texnoloji fərqlilikləri, həm də cəmiyyətdəki yeni funksiyaları hüquqi sferada yeni tənzimləmə mexanizmlərini zəruri etdi. Bu məqsədlə qəbul edilən yeni "Media haqqında" Qanun, qlobal media trendlərinə tam cavab verməklə yanaşı, jurnalist fəaliyyətinin tənzimlənməsində şəffaflığı təmin edir, peşəkar fəaliyyətlə məşğul olanların hüquqlarını qoruyur və milli informasiya mühitinin təhlükəsizliyini təmin edir. Qanunun tərkib hissəsi kimi istifadəyə verilən Media Reyestri isə peşəkar jurnalistika mühitini saxta və manipulyativ məlumat yayanlardan qorumağa, jurnalistlərin akkreditasiyasını asanlaşdırmağa, onların hüquqi və sosial müdafiə platformasını daha da gücləndirməyə xidmət edir. Azərbaycan mətbuat mühitinin institusional baxımdan yenilənməsində və struktur islahatlarının aparılmasında Medianın İnkişafı Agentliyinin (MEDİA) qurulması ən uğurlu təşəbbüslərdən biridir. Agentlik yarandığı gündən etibarən medianın iqtisadi müstəqilliyini gücləndirmək, redaksiyaların özünümaliyyələşdirmə imkanlarını genişləndirmək və peşəkar kadr potensialını formalaşdırmaq məqsədilə fəal iş aparır. Xüsusilə çap mediasının qorunub saxlanılması, onlayn xəbər resurslarının fəaliyyətinin gücləndirilməsi üçün ayrılan mütəmadi qrantlar redaksiyaların maddi çətinlik çəkmədən keyfiyyətli məzmun istehsal etməsinə zəmin yaradır. Bununla bərabər, müasir jurnalistikanın tələbi olan rəqəmsal bacarıqların aşılanması, multimedia jurnalistikası, yeni media menecmenti, jurnalist etikası və informasiya təhlükəsizliyi kimi mövzularda yerli və xarici mütəxəssislərin cəlb olunduğu irimiqyaslı layihələr və praktiki seminarlar mütəmadi xarakter daşıyır.

Texnoloji inqilab və qlobal şəbəkələşmə ənənəvi mətbuatın qarşısında yeni çağırışlar qoyur və bu sahədə rəqəmsal transformasiyanın aparılmasını qaçılmaz edir. Bu çağırışlara cavab olaraq ölkədə konvergent medianın yaradılması, ənənəvi qəzet və jurnalların sürətlə rəqəmsal platformalara daşınması prosesi gedir. Artıq oxucuya təkcə yazılı mətn deyil, həm də video materiallar, analitik podkastlar, dinamik infoqrafikalar və operativ sosial media paylaşımları təklif olunur. İnformasiya axınının sürətləndiyi müasir dövrdə sosial media üzərindən yayılan dezinformasiya, manipulyasiya və yalan xəbərlərə (feyk nyus) qarşı sistemli mübarizə aparmaq üçün peşəkar fakt-yoxlama (fact-checking) mexanizmlərinin, müstəqil yoxlama qruplarının formalaşdırılması dövlət və cəmiyyət səviyyəsində ən çox təşviq edilən təşəbbüslərdəndir. Milli mətbuatımızın inkişafı təkcə daxili auditoriyanın maraqlarını təmin etməklə bitmir, həm də ölkəmizin beynəlxalq informasiya məkanında layiqli yer tutması məqsədini güdür. İşğaldan azad
edilmiş, tariximizin və mədəniyyətimizin simvolu olan Şuşa şəhərində keçirilən Şuşa Qlobal Media Forumu bu istiqamətdəki ən mühüm təşəbbüslərdən biridir. Dünyanın dörd bir tərəfindən nüfuzlu media holdinqlərin rəhbərlərini, xarici jurnalistləri, ekspertləri və analitikləri bir araya gətirən bu qlobal platforma həm media sahəsindəki beynəlxalq təcrübələrin paylaşılmasına şərait yaradır, həm də Azərbaycanın post-münaqişə dövründəki reallıqlarının, regionda baş verən quruculuq proseslərinin dünya ictimaiyyətinə birbaşa və obyektiv şəkildə çatdırılmasına xidmət edir.
Dövlət tərəfindən mətbuat nümayəndələrinin fəaliyyətinə verilən qiymət həm də jurnalistlərin sosial müdafiəsinin, onların iş və yaşayış şəraitinin yaxşılaşdırılmasında özünü göstərir. KİV nümayəndələrinin mənzil-məişət şəraitinin yaxşılaşdırılması, redaksiyaların ən müasir texniki avadanlıqlarla təmin olunmasına göstərilən dəstək, habelə uzun illər bu sahədə fədakarlıqla çalışan mətbuat işçilərinin fəxri adlar, orden və medallarla təltif edilməsi medianın inkişafına verilən ali töhfədir. Bu gün Azərbaycan milli mətbuatı, öz tarixi başlanğıcı olan "Əkinçi" prinsiplərini qoruyub saxlamaqla yanaşı, qlobal rəqəmsal mühitə uğurla adaptasiya olur. Milli maraqlarımıza, dövlətçilik prinsiplərinə söykənən, dürüst xəbərçilik və obyektiv analitika təklif edən müasir mətbuatımız gələcəyə doğru daha inamlı addımlarla irəliləməkdədir.

Səbinə Əliyeva
YAP Ordubad rayon təşkilatının məsləhətçisi