Azərbaycan muzeylərinin əlamətdar eksponatları: Dünyada ilk uzunmüddətli ağrıkəsici preparat “Analgezin”

Bakı, 12 sentyabr, Tatyana İvanayeva, AZƏRTAC

AZƏRTAC “Azərbaycan muzeylərinin əlamətdar eksponatları” silsiləsini davam etdirir. Bu layihə çərçivəsində oxucular ölkəmizin muzey kolleksiyalarında qorunan unikal tarixi nümunələrlə tanış olurlar.

Bu gün diqqətimizi Azərbaycan Təbabəti Muzeyinin eksponatlarından birinə yönəldirik. Muzeyin yerləşdiyi bina özü də olduqca simvolik məna daşıyır – vaxtilə Çernoqorod xəstəxanası kimi fəaliyyət göstərmiş bu məkan, 1914–1917-ci illərdə Həştərxandan sürgündən qayıdan Nəriman Nərimanovun həkim kimi çalışdığı yerdir. Bu fakt muzeyin girişindəki qranit barelyef üzərində qeyd olunub.

Sərgi salonlarının divarlarında Azərbaycanın tibb və səhiyyə tarixini əks etdirən unikal eksponatlar sərgilənir. Hər bir fotoportret yerli və dünya tibbinə töhfə vermiş şəxsiyyətlərin həyat və fəaliyyətini əks etdirən canlı hekayə kimi təqdim olunur.

Muzeyin direktoru Sevinc Maniyevanın sözlərinə görə, fonda saxlanılan 14 minə yaxın eksponat arasında xüsusi dəyərə malik nadir nümunələr var. Onlardan biri bu il anadan olmasının 130 illiyi qeyd olunan görkəmli alim, akademik Mustafa Topçubaşov tərəfindən hazırlanmış və tibb tarixində iz qoymuş “Analgezin” preparatıdır.

“Məhz Mustafa Topçubaşov 1938-ci ildə dünyada ilk dəfə olaraq “Analgezin” vasitəsilə uzunmüddətli ağrıkəsici üsul tətbiq edib. Bu preparatın yeganə orijinal nüsxəsi hal-hazırda muzeyimizin kolleksiyasında qorunub saxlanılır və ən qiymətli eksponatlardan biri sayılır. Bu nadir nümunə təxminən 40 il əvvəl – muzeyimizin yaradıldığı dövrdə bizə təqdim olunub”, – deyə muzeyin direktoru bildirib.

Hazırda səksən ildən çox yaşı olan bu flakon əla vəziyyətdə saxlanılır. İçərisindəki maddə tibbi baxımdan artıq istifadə oluna bilməsə də, onun tarixi və elmi dəyəri ölçüyəgəlməzdir. Xüsusi şəraitdə qorunan bu eksponat nadir hallarda sərgi zalına çıxarılır və adətən ayrıca, izolyasiya olunmuş saxlama yerində qorunur.

Sadə, zahirən diqqət çəkməyən bir şüşə flakon olsa da, bu preparatın köməyi ilə yüzlərlə insanın həyatının xilas edildiyi bildirilir.

Bir az köhnəlmiş, sadə etiketdə sadə bir yazı var:

ANALGEZİN

750 см³

(EFİR + YAĞ + NOVOKAİN ƏSASI)

Sərin, qaranlıq yerdə kağıza bükülmüş şəkildə saxlamaq

Azər. Tibb İNSTİTUTUNUN CƏRRAH. KLİNİKA FAK.

Bakı ş.

Sevinc Maniyeva qeyd edib ki, bu, birbaşa Azərbaycan Tibb İnstitutunun cərrahiyyə klinikasında inhalyasiya və lokal anesteziya üçün hazırlanmış işçi məhluldur və İkinci Dünya müharibəsi zamanı geniş istifadə olunub. Bu preparat sayəsində ağrı həssaslığı 6-8 saatlıq aradan qaldırılırdı, yaralıların daşınması zamanı ağrı şokundan qaçmağa imkan verirdi. Bu, bir çox insanın həyatını xilas edib.

1963-cü ildə yeni üsuldan ümumittifaq miqyasında istifadə edilərkən əldə edilən uğurlu nəticələrə görə akademik M.Topçubaşov A.Vişnevski adına mükafata layiq görülmüş, o, xatirə medalı ilə təltif edilmişdir.

Təəssüf ki, “Analgezin” preparatının və onun üzərində qurulmuş analgeziya ideyasının taleyi asan olmayıb.

Neyrofiziologiya laboratoriyasının rəhbəri, tədqiqatçı Qəhrəman Qəhrəmanov xatırlayır: “Nobel Mükafatı Komitəsi akademik Mustafa Topçubaşova və mənə sorğuları cavablandırmağı təklif etdi. Anketlə yanaşı, biz Stokholma “Uzunmüddətli analgeziya – səhiyyə və fiziologiya problemi” adlı kitabımızı da göndərdik. Bir müddət sonra müsbət cavab gəldi: materiallara baxılacaq, nəticələr barədə məlumat veriləcək”.

Lakin hadisələrin gedişatı gözlənilməz şəkildə dəyişib. 1978-ci ildə, Nobel Komitəsinin qərar verməli olduğu ərəfədə “Bakinskiy raboçiy” qəzetində yayımlanmış bir məqalədə Alfred Nobel və onun fəaliyyəti Azərbaycan xalqına qarşı yönəlmiş kimi təqdim olunub. Sonrakı nəşrlərdə isə Nobel qardaşları Azərbaycanın problemlərinin səbəbkarı kimi göstərilib. Bu cür siyasi motivli materialların təsiri nəticəsində həmin il – 1978-ci ildə, Fiziologiya və Tibb üzrə Nobel Mükafatı ümumiyyətlə heç kimə verilməyib.

Bu hadisə elm tarixində üzücü və dramatik bir dönüş nöqtəsi kimi qalıb.

Amma bu gün Azərbaycan Təbabəti Muzeyində saxlanılan etiketli, sadə bir flakon, əslində, insan həyatının qorunmasına həsr olunmuş ömrün, elmi cəsarətin və əxlaqi möhkəmliyin abidəsidir.