Azərbaycan muzeylərinin nadir eksponatları: Milli İncəsənət Muzeyinin kolleksiyasındakı “Ana ilahə”

Bakı, 22 avqust, AZƏRTAC, Tatyana İvanayeva, AZƏRTAC

Hər bir muzeydə minlərlə əşya saxlanılır, lakin onlardan yalnız bir neçəsi əlamətdarlığı ilə seçilir. Onlar ziyarətçinin şəxsi təcrübəsi ilə böyük tarix arasında körpü rolunu oynayan obyektlərdir.

AZƏRTAC oxucuları ölkəmizin muzey kolleksiyalarından nadir eksponatlarla tanış edəcək “Azərbaycan muzeylərinin nadir eksponatları” silsiləsinə başlayır.

Silsilə məqalələrin ilk “qəhrəmanı” Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin kolleksiyasında olan “Ana ilahə” heykəlciyidir.

Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin mütəxəssislərinin “Ana ilahə” adlandırdıqları büt heykəlciyi Şəki rayonunun Fazıl kəndində yerləşən qədim Təpəbaşı nekropolunda tapılıb. O, Sərgi Azərbaycanın qədim mədəni təbəqələrini əks etdirən mühüm arxeoloji abidələrdən biridir. Eramızdan əvvəl III-I əsrlərə aid olduğu ehtimal edilən bu heykəlcik gildən düzəldilib, ev ocağında “bişirilərək” döşəmənin altına basdırılıb.

“Ana ilahə”nin bədii quruluşu onun simvolik dəyərini artırır. Qədim müəllifin fantaziyası bu heykəlcikdə yarımifik varlığı görürdü. Onun ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biri də başının quş şəklində olmasıdır. Hansı ki, tədqiqatçıların iddia etdiyi kimi, bu detal onun ilahi uçuş, səma sferası ilə əlaqəsini göstərir, habelə maddi və mənəvi aləmləri birləşdirən simvolik gücü ifadə edir.

“Ana ilahə” təkcə sənət əsəri deyil, həm də qədim inanc sistemlərinin canlı sübutu və müqayisəli mədəni əlaqələr üçün gözəl nümunədir. O, tədqiqatçılar üçün çox dəyərli mənbədir.

Muzeyin direktoru, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar mədəniyyət işçisi Şirin Məlikovanın sözlərinə görə, 18 mindən çox eksponatı olan muzeydə bu heykəlciyi heç şübhəsiz ki, kolleksiyanın əsl sərvətlərindən biri adlandırmaq olar.

O qeyd edib: “Ana ilahə” heykəlciyi Azərbaycan və dünya mədəniyyətlərinin vəhdətinin maddi təsdiqidir, kainatın quruluşunu dərk etmək üçün universal cəhdlərdən və onları ibadət obyektlərində ifadə etmək istəyindən qaynaqlanır. O, bu gün bizim üçün qədim sənət əsəri kimi qiymətlidir. Ona görə də, zənnimcə, sivilizasiyanın inkişafının əsaslarından biri qədim insanın gözəlliyə marağı olub və o, bunu özünün imkanı daxilində təcəssüm etdirib”.

Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin kolleksiyasının incisi olan “Ana ilahə”ni tədqiq edərkən, həmsöhbətimizin bəhs etdiyi həmin müqayisəli mədəni əlaqələri ətraflı şəkildə izləmək maraqlıdır. Onlar neolit və eneolit paralellərini təmsil edirlər. “Ana ilahə” daha çox kult heykəlciklərinə aid edilən arxeoloji artefaktdır: məhsuldarlıq simvolları, tanrılar və ya ruhlar planetin müxtəlif bölgələrində məskunlaşan xalqların mədəniyyətlərində özünü büruzə verir.

Fiqurun şərtiliyi (sxematikliyi, mükəmməl üz detallarının olmaması) bir çox neolit və tunc dövrləri heykəlciklərinə bənzəyir. İfadə edilmiş qollar və ayaqlar, silindrik boyun-baş – bütün bunlar Yaxın Şərq, Qafqaz və Şərqi Avropanın bir sıra arxeoloji mədəniyyətləri üçün xarakterikdir.

Bədənin səthində yuvarlaq çökəkliklər paltar, zərgərlik və ya döymələri simvollaşdıra bilər. Boyun və qollar ətrafında spiral-halqa elementləri qədim mədəniyyətlərdə (şumerlərdən skiflərə qədər) yayılmış boyunbağı və bilərzik taxmaq ənənəsini xatırladır. Məsələn, Kiçik Asiya mədəniyyətlərində (Çatalhöyük, e.ə. VII-VI minilliklər) cismanilik və ornamentlərə önəm verən oxşar heykəlciklər, Tripoil mədəniyyətində (Ukrayna, Moldova, Rumıniya, e.ə. IV-III minilliklər) həndəsi dekorasiyalı antropomorf fiqurlar var. Cənubi Qafqazın qədim yaşayış məskənlərində sadələşdirilmiş formalı və ornamental motivli bütlərə də rast gəlinir. Azərbaycanda olan “Ana ilahə”nin Comon dövrünün (Yaponiya, e.ə. XV-IV əsrlər) gildən hazırlanmış “doğu” heykəlcikləri ilə “səsləşməsi” faktını da nəzərdən qaçırmaq olmaz, çünki bu heykəllər müəyyən mənada şişirdilmiş formalar, bədən naxışları, sifətin sxematik olması ilə “Qadın ilahə” obrazına bənzəyir.

Mesopotamiya və Qərbi Asiyadakı ornamentli gil bütlərə, geyim və ya zinət əşyalarının simvolik detallarına Şumer və Xalkolit sənətində də rast gəlinir. Kritdə (e.ə. III-II minilliklər) qadın heykəlciklərindən Krit-Miken dünyasının Böyük ilahəsi kultunda bəzən vurğulanmış naxışlar və aksessuarlar vasitəsilə istifadə olunurdu. Tell-Xələf (Suriya) kult heykəlcikləri Azərbaycan eksponatına “uyğundur”. Burada da ənənəvi formalar və ornamentlər üstünlük təşkil edir. Mərkəzi Avropa heykəlcikləri ilə də paralellər var (məsələn, Villendorf Venerası), burada vurğu realizmdən daha çox, simvolizmə edilib. Bütün bunlar onu göstərir ki, müxtəlif mədəniyyətlər müstəqil şəkildə ritual “insanabənzər” simvollar yaradıblar.

Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyindən verilən məlumata görə, yaxın vaxtlarda açılışı gözlənilən “Ana ilahə” yeni sərgidə nümayiş olunacaq.