Azərbaycan muzeylərinin nadir eksponatları: Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin kolleksiyasındakı bürünc ştandart (tuğ)

Bakı, 17 oktyabr, Tatyana İvanayeva, AZƏRTAC

AZƏRTAC oxucuları ölkəmizin muzey kolleksiyalarından nadir eksponatlarla tanış edən “Azərbaycan muzeylərində nadir eksponatlar” silsiləsini davam etdirir.

Bu dəfə sizi müasir Azərbaycan ərazisində Orta Tunc dövrünün hökm sürdüyü və ilk tayfa birliklərinin yarandığı dövrə “arxeoloji səyahətə” dəvət edirik. Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin kolleksiyasından olan bu eksponat həmin epoxanın hadisələrini əks etdirir.

Eramızdan əvvəl III minilliyin son rübündə Kür-Araz mədəniyyətinin tənəzzülündən sonra onun daşıyıcılarının, o cümlədən Azərbaycanın qədim sakinlərinin tarixində yeni dövr başlandı. Arxeoloji sübutlar göstərir ki, bu dövrdə heyvandarlığın və əkinçiliyin inkişafı ilə yanaşı, hərbi toqquşmaların və müharibələrin də sayı artıb; bütün Cənubi Qafqazda yaşayış məntəqələri salınıb və möhkəmləndirilmiş istehkamlar tikilib.

Məhz həmin dövrdən, daha dəqiq desək eramızdan əvvəl XXIII əsrdən etibarən Azərbaycanın tarixi ərazisinin bir hissəsində (Urmiya gölü hövzəsindəki ərazi) yaşayan sakinlər — qutilər, lullubilər, hurrilər və başqaları kimi tanınan tayfalar Şumer və Akkad yazılı mənbələrin orbitinə çıxıblar. İlk iri tayfa ittifaqlarının yaranması və onların dövlət strukturlarında birləşmək istəyi də bu dövrə təsadüf edir.

Tədqiqatlara görə, Urmiya gölünün qərb sahilində aşkar edilmiş və öz xüsusiyyətlərinə görə Cənubi Qafqaz mədəniyyətlərinə bənzəyən Göytəpə mədəniyyəti qutilərə məxsus olub. Təəssüf ki, Şimali Azərbaycan ərazisi dövrün yazılı mənbələrinə daxil edilmədiyindən, orada yaşayan tayfa qruplarının adları günümüzə qədər gəlib çatmayıb.

Orta Tunc dövrünə aid arxeoloji sübutlar təsdiq edir ki, bu zamana qədər Qafqaz və qonşu ərazilərin mədəniyyəti artıq eyni birliyə malik deyildi. Coğrafi mövqeyinə görə məhdud olan yerli mədəniyyətlər meydana çıxır və inkişaf edirdi. Azərbaycan arxeoloqları Naxçıvanda, Kür və Araz vadilərində, Qarabağ düzündə, Muğanda, Qobustanda, Abşeronda və bir çox başqa bölgələrdə bu tayfalara aid artefaktlar aşkar ediblər.

Həmin dövrə aid abidələr üzərində aparılan tədqiqatlar memarlıqda (dördbucaqlı konstruksiyaların tikintisi), metal emalı və dulusçuluqda mühüm dəyişiklikləri, dulusçuluğun yeni formalarının meydana çıxmasını üzə çıxarır. Azərbaycanın cənub bölgələrində boyanmış qırmızı keramika, şimal bölgələrində isə bu dövr mədəniyyətinin səciyyəvi xüsusiyyəti olan kəsikli naxışlı boz-qara keramika geniş yayılıb.

Orta Tunc dövrü həm də metallurgiyanın inkişafında yeni mərhələnin başlanğıcını qoyur. Bu dövrdə qalay ilə tunc (5-10%) təmiz misi əvəz edərək müxtəlif təyinatlı metal əşyaların istehsalında getdikcə daha çox istifadə olunurdu. Müxtəlif muzeylərdə nümayiş etdirilən tunc qılınclar, xəncərlər, nizə ucluqları və digər əşyalar təkcə yerli metal ustalarının nailiyyətlərindən deyil, həm də qəbilələr arasında hərbi qarşıdurmaların güclənməsindən xəbər verir.

Ştandart (tuğ) qədim tayfalar arasında geniş yayılıb, bütün dövrlərdə dövlətçilik rəmzi kimi xidmət edib. Belə yedək ştandartlar (bayraqlar) liderlər tərəfindən daşınırdı və ya döyüş arabalarına qoyulurdu. Burada güc rəmzləri - maral və ya aypara təsvir edən ştandartlar xüsusi yer tuturdu.

Belə əşyalardan biri 1989-cu ildə arxeoloq Münəvvər Hüseynova tərəfindən aşkar edilib. Şəmkir rayonundakı Qaracəmirli kurqanında tapılmış maral fiqurlu bürünc ştandart Tunc dövrünə aiddir. Bu, iki hissədən ibarət tökmə ştandartdır: onun yuxarı hissəsində maral fiquru var, aşağıda isə üzük təsvir olunub. Ştandartın hündürlüyü 31 sm, eni 6,5 sm, uzunluğu 12,7 sm və diametri 11,8 sm-dir.