Azərbaycanda su idarəçiliyi kontekstində damcı suvarma üsulunun əhəmiyyəti TƏHLİL

Bakı, 6 fevral, Ceyhun Xəlilov, AZƏRTAC

Su resursları XXI əsrdə qlobal səviyyədə ən strateji təbii ehtiyatlardan biri hesab olunur. İqlim dəyişmələri, əhali artımı və urbanizasiya prosesi su ehtiyatları üzərində ciddi təzyiq yaradır. Xüsusilə yarımsəhra və quraq iqlim zonasına daxil olan regionlarda suyun səmərəli idarə olunması həm ekoloji, həm də sosial-iqtisadi baxımdan mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Azərbaycan transsərhəd çaylardan asılı olan ölkələr sırasına daxildir və mövcud su ehtiyatlarının təxminən 70 faizi ölkə hüdudlarından kənarda formalaşır. Bu isə su təhlükəsizliyi baxımından riskləri artırır. Digər tərəfdən, sürətli şəhərsalma prosesi və kənd təsərrüfatında ənənəvi suvarma üsullarının geniş tətbiqi su balansının pozulmasına səbəb olur.

Belə şəraitdə suya qənaət edən texnologiyaların tətbiqi xüsusi aktuallıq kəsb edir. Bu tətbiq üsullarından biri də damcı suvarma üsuludur. Damcı suvarma bitkilərin kök zonasına birbaşa və nəzarətli şəkildə suyun verilməsini təmin edən müasir suvarma texnologiyasıdır. Texniki baxımdan sistem boru xətləri, damcı emitterləri, filtrasiya və təzyiq tənzimləyici qurğulardan ibarətdir. Bu üsulun əsas iş prinsipi suyun az miqdarda, lakin davamlı şəkildə verilməsidir ki, bu da buxarlanma və sızma itkilərini minimuma endirir. Damcı suvarma həm kənd təsərrüfatı sahələrində, həm də şəhərətrafı yaşıllaşdırma zonalarında səmərəli tətbiq oluna bilər. Elmi araşdırmalar göstərir ki, damcı sistemləri ilə suyun kök zonasına tətbiqi effektivliyi 80-95 faiz civarındadır. Bu isə ənənəvi səthi sulamadan xeyli yüksəkdir. Bu üsul su itkilərini minimuma endirməklə yanaşı, kənd təsərrüfatı məhsuldarlığını artırmaq və şəhərətrafı yaşıl zonaların davamlılığını təmin etmək baxımından səmərəli həll yolu kimi çıxış edir.

AZƏRTAC Azərbaycanda damcı suvarma üsulunun şəhərsalma və su idarəçiliyi kontekstində faydalarını təhlil edir. Məqsəd mövcud vəziyyəti qiymətləndirmək, beynəlxalq təcrübəni müqayisə etmək və tətbiq imkanlarını müəyyənləşdirməkdir.

Damcı suvarma üsulunun tarixi

Damcı suvarma texnologiyasının elmi əsaslarla müasir formalaşması XX əsrin ortalarına təsadüf edir. İlk praktik tətbiqlər israilli mühəndis Simxa Blass tərəfindən 1950-ci illərdə həyata keçirilib və su qıtlığı şəraitində yüksək səmərəlilik nümayiş etdirib. Sonrakı dövrlərdə bu texnologiya Türkiyə, İspaniya, ABŞ və Avstraliya kimi ölkələrdə geniş yayılıb.

Dünya üzrə çoxsaylı araşdırmalar göstərir ki, damcı suvarma ənənəvi səthi suvarma ilə müqayisədə su istifadəsini təxminən 30-50 faiz azalda bilər, bu da xüsusilə su çatışmazlığı olan arid zonalar üçün mühüm üstünlükdür. Dünya Bankının hesabatlarında da bu üsulun iqlim dəyişmələrinə adaptasiya baxımından əhəmiyyəti xüsusi vurğulanır.

Azərbaycanda aparılmış tədqiqatlar da əsasən kənd təsərrüfatında suvarma səmərəliliyinin artırılmasına yönəlib. Lakin mövcud ədəbiyyatda damcı suvarmanın şəhərsalma və urban su idarəçiliyi ilə əlaqəli aspektləri kifayət qədər araşdırılmayıb.

Azərbaycanda damcı suvarmanın tətbiqinin faydaları

Suya qənaət – qeyd etdiyimiz kimi, damcı suvarma su itkilərini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır və su resurslarının davamlı istifadəsini təmin edir. Bu, xüsusilə su qıtlığı riski olan regionlar üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Məsələn, Qazaxıstanda aparılan tədqiqatda damcı suvarma texnologiyası ilə pomidor sahələrində su istifadəsinin təxminən 40 faiz azalması və məhsuldarlığın artması müşahidə olunub.

Kənd təsərrüfatında məhsuldarlığın artması - bitkilərin optimal su ilə təmin olunması məhsuldarlığın artması ilə yanaşı, gübrələrin səmərəli istifadəsi ilə də nəticələnir. Məsələn, aparılan bir tədqiqatda ənənəvi səthi suvarmaya nisbətən damcı suvarmada məhsuldarlıq 8-29 faiz arasında artıb.

İqtisadi səmərəlilik - ilkin investisiya xərclərinə baxmayaraq, uzunmüddətli perspektivdə su və enerji xərclərinin azalması fermerlər üçün maliyyə üstünlükləri yaradır.

Şəhərsalma baxımından üstünlüklər

a) Suya qənaət və su resurslarının səmərəli idarə olunması - bu, şəhər yaşıllıqlarında ənənəvi çiləmə və səthi suvarmaya nisbətən su istifadəsini 50-60 faizə qədər azalda bilər. Bu isə o deməkdir ki, şəhər parkları, yaşıllıq zolaqları və küçə bitkiləri üçün lazım olan su həcmi əhəmiyyətli dərəcədə aşağı düşür, su təhlükəsizliyi qarşısında duran çətinliklər azalır.

b) Kiçik məkanlarda səmərəli tətbiq - damcı sistemləri yerləşdirilməsi asan və kiçik həcmlərdə də effektiv olduğundan şəhər bağçılıqları, dam örtüklü bağlar, bitkilər və ictimai yaşıl zonalar üçün uyğun gəlir. Bu texnologiya şəhər mühitində məhdud su resurslarından maksimum nəticə almağa imkan verir.

c) Mikroiqlim və istilik azaldılması - yaşıl sahələrin optimal rütubət səviyyəsi şəhər mikroiqliminə müsbət təsir göstərir. Məsələn, gələcəkdə yayımlanan tədqiqatda damcı suvarmanın tətbiqi nəticəsində yaşıl örtüklü damlarda evapotranspirasiya payının artması müşahidə edilir və bu, istilik dalğalarının təsirini azalda biləcək göstərici kimi qiymətləndirilir. Bu, bina daxilində istilik yükünü ciddi şəkildə azaltmağa kömək edir.

d) Su infrastrukturu üzərində yükün azalması - şəhərsalma layihələrində istifadə olunan səmərəli suvarma sistemləri su şəbəkəsi üzərindəki tələbatı azaldır. Su itkisi azaldıqca, su təchizatı üçün tələb olunan enerji də aşağı düşür və kanalizasiya sistemləri üzərindəki yük yumşalır. Bu isə daha dayanıqlı şəhər idarəçiliyinə gətirib çıxarır.

Beləliklə, Azərbaycanda damcı suvarma üsulunun tətbiqi həm kənd təsərrüfatında məhsuldarlığın artırılması, su resurslarının səmərəli idarə olunması və iqtisadi səmərəlilik, həm də şəhərsalma kontekstində yaşıl infrastrukturun davamlılığı, mikroiqlimin yaxşılaşdırılması və su infrastrukturu üzərində yükün azalması kimi bir sıra əhəmiyyətli üstünlüklər təmin edir. Bu, su çatışmazlığı risklərinin azaldılması və dayanıqlı şəhər inkişafı baxımından strateji əhəmiyyət kəsb edir.