Azərbaycanın nəqliyyat dəhlizlərində rolu və regional əməkdaşlıq

Avrasiyada yeni geosiyasi reallıqların formalaşdığı, böyük güclər arasında iqtisadi və siyasi rəqabətin dərinləşdiyi bir şəraitdə nəqliyyat dəhlizləri təkcə yükdaşımaların həyata keçirildiyi marşrutlar deyil, həm də dövlətlərin strateji maraqlarını uzlaşdıran, regional təsir imkanlarını müəyyənləşdirən mühüm geoiqtisadi vasitələrdir. Bu baxımdan Azərbaycanın Orta Dəhliz və Şimal-Cənub Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizinin inkişafında iştirakı ölkənin xarici siyasətinin, iqtisadi təhlükəsizliyinin və regional mövqeyinin möhkəmləndirilməsinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi çıxış edir.

Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən siyasətin əsas xüsusiyyətlərindən biri Azərbaycanın coğrafi mövqeyini siyasi və iqtisadi üstünlüyə çevirmək, müxtəlif güc mərkəzləri ilə qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq qurmaq və ölkəni beynəlxalq əlaqələndirmə sisteminin mühüm iştirakçısına çevirmək məqsədidir. Avropa ilə Asiyanın, Rusiya ilə Yaxın Şərqin, Mərkəzi Asiya ilə Qara dəniz hövzəsinin kəsişməsində yerləşən Azərbaycan üçün nəqliyyat bağlantıları iqtisadi gəlir mənbəyi olmaqla yanaşı, beynəlxalq münasibətlərdə strateji əhəmiyyət daşıyan amildir.

Nəqliyyat marşrutlarının əhəmiyyəti xüsusilə beynəlxalq münasibətlərdə qeyri-müəyyənliyin artdığı, ənənəvi təchizat zəncirlərinin dəyişdiyi və dövlətlərin alternativ logistika yollarına ehtiyac duyduğu bir dövrdə yüksəlir. Belə şəraitdə tranzit marşrutlarına nəzarət etməkdən daha çox, onların etibarlı fəaliyyətini təmin etmək, müxtəlif istiqamətləri birləşdirmək və tərəfdaş ölkələr üçün davamlı iqtisadi imkanlar yaratmaq strateji üstünlük qazandırır. Azərbaycanın siyasəti də bu kontekstdə qiymətləndirilməlidir.

Orta Dəhlizin geosiyasi əhəmiyyəti Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə münasibətlərində də özünü göstərir. Qazaxıstan, Özbəkistan və digər region ölkələri üçün Xəzər dənizi vasitəsilə Azərbaycan üzərindən Qərb bazarlarına çıxışın genişləndirilməsi iqtisadi əlaqələrin şaxələndirilməsi baxımından vacibdir. Bu əməkdaşlıq Xəzərin hər iki sahilində yerləşən dövlətlərin qarşılıqlı maraqlarını yaxınlaşdırır, nəqliyyat infrastrukturu ətrafında yeni iqtisadi tərəfdaşlıq formatları yaradır. 2025-ci ilin oktyabrında Azərbaycan və Qazaxıstan prezidentlərinin iştirakı ilə Astanada Orta Dəhlizin inkişafına dair birgə layihənin təqdim edilməsi bu istiqamətdə əməkdaşlığın davam etdiyini göstərirdi.

Avropa İttifaqı üçün də Orta Dəhliz Mərkəzi Asiyaya çıxışın genişləndirilməsi, ticarət əlaqələrinin şaxələndirilməsi və təchizat zəncirlərinin dayanıqlığının artırılması baxımından əhəmiyyətlidir. Avropa Komissiyasının 2026-cı ildə açıqladığı araşdırmada Transxəzər marşrutu üzrə infrastrukturun təkmilləşdirilməsi və yeni investisiyaların cəlb olunması prioritet kimi göstərilib. Beləliklə, Azərbaycanın nəqliyyat imkanları Avropa ilə Mərkəzi Asiya arasında iqtisadi əlaqələrin inkişafı ilə yanaşı, tərəflər arasında siyasi dialoqun da praktik əsaslarından birinə çevrilir.

Şimal-Cənub dəhlizi isə Azərbaycanın geosiyasi mövqeyinə başqa ölçü əlavə edir. Bu marşrut Rusiya ilə İranı, daha geniş mənada isə Şimali Avropa bazarlarını Fars körfəzi və Hindistan istiqaməti ilə əlaqələndirmək potensialına malikdir. Azərbaycanın hər iki ölkə ilə quru sərhədinin olması və ərazisindən keçən dəmir yolu xəttinin işlək vəziyyətdə olması onu dəhlizin qərb marşrutunda mühüm iştirakçıya çevirir. Bakı, Moskva və Tehran arasında nəqliyyat sahəsində əməkdaşlıq barədə razılaşmalar da bu istiqamətin inkişafına siyasi dəstək verir.

Lakin Şimal-Cənub dəhlizinin geosiyasi məzmunu iqtisadi maraqlarla yanaşı, beynəlxalq münasibətlərdəki dəyişikliklərlə də bağlıdır. Rusiyanın Qərblə münasibətlərində yaranmış gərginlik və sanksiyalar fonunda Moskva alternativ ticarət və logistika istiqamətlərinin inkişafına daha çox əhəmiyyət verir. İran da beynəlxalq iqtisadi əlaqələrini genişləndirmək və regional tranzit imkanlarından yararlanmaqda maraqlıdır. Bu şəraitdə Azərbaycan üçün əsas vəzifə iqtisadi əməkdaşlıq imkanlarından yararlanmaqla yanaşı, xarici siyasətdə balansı və qərarvermə müstəqilliyini qorumaqdır.

İki dəhlizin paralel inkişafı Azərbaycanın manevr imkanlarını genişləndirir. Orta Dəhliz Çin, Mərkəzi Asiya, Türkiyə və Avropa ilə iqtisadi əlaqələri gücləndirirsə, Şimal-Cənub marşrutu Rusiya, İran və daha cənubda yerləşən bazarlarla əlaqələrin inkişafına şərait yaradır. Bu müxtəliflik Azərbaycanın hər hansı bir istiqamətdən asılılığını azaltmaq, müxtəlif tərəfdaşlarla qarşılıqlı maraqlara əsaslanan münasibətlər qurmaq imkanlarını artırır. Bununla belə, balanslaşdırılmış siyasətin davamlılığı bütün tərəfdaşlarla münasibətlərin diqqətlə idarə edilməsini və nəqliyyat infrastrukturunun siyasi qarşıdurmaların təsirindən mümkün qədər qorunmasını tələb edir.

Azərbaycanın regional nəqliyyat strategiyasının digər mühüm elementi Zəngəzur istiqamətində kommunikasiyaların inkişafıdır. Azərbaycanın əsas ərazisi ilə Naxçıvan arasında nəqliyyat əlaqələrinin qurulması ölkənin daxili bağlantılarını gücləndirməklə yanaşı, Türkiyə istiqamətində əlavə marşrut imkanları yarada bilər. Bu layihənin reallaşması regional nəqliyyat sisteminin konfiqurasiyasına təsir göstərə bilər. Lakin onun gələcək fəaliyyəti infrastrukturun tamamlanmasından, tərəflər arasında razılaşmalardan və sərhəd prosedurlarının müəyyənləşdirilməsindən asılıdır.

Bütün bunlar göstərir ki, Azərbaycanın nəqliyyat siyasəti sadəcə iqtisadi infrastruktur quruculuğu deyil, həm də ölkənin beynəlxalq münasibətlər sistemində mövqeyini möhkəmləndirən geoiqtisadi strategiyadır. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən layihələr Azərbaycanın Avropa ilə Asiya, Şimal ilə Cənub arasında əlaqələndirici rolunu genişləndirir. Bununla belə, tranzit üstünlüyünün real geosiyasi təsirə çevrilməsi yalnız coğrafi mövqedən asılı deyil. Səmərəli logistika, etibarlı xidmətlər, rəqabətqabiliyyətli tariflər, hüquqi sabitlik və tərəfdaş ölkələrlə davamlı əməkdaşlıq da həlledici amillərdir.

Nəticə etibarilə, Orta və Şimal-Cənub dəhlizlərinin inkişafı Azərbaycanın xarici siyasətində iqtisadi əməkdaşlıqla strateji maraqların kəsişdiyi əsas istiqamətlərdəndir. Bu marşrutlar ölkəyə regional proseslərdə iştirakını genişləndirmək, müxtəlif güc mərkəzləri ilə əməkdaşlıq imkanlarını qorumaq və Avrasiyanın dəyişən nəqliyyat arxitekturasında əhəmiyyətli mövqe tutmaq imkanı verir. Azərbaycanın uzunmüddətli geosiyasi üstünlüyü isə bu imkanları qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığa, iqtisadi dayanıqlığa və regional sabitliyə çevirmək bacarığını nümayiş etdirir.

Səbuhi MƏMMƏDOV,

XQ