Azərbaycanın yaşıl gələcəyinin qlobal önəmi

Azərbaycan öz zəngin karbohidrogen ehtiyatları ilə dünya enerji xəritəsində qazandığı strateji mövqeyi indi yeni bir müstəviyə daşıyır. Ölkəmiz günəş, külək və su ehtiyatlarından səmərəli istifadə edərək regionun aparıcı bərpaolunan enerji mərkəzinə çevrilmək istiqamətində sürətli və qətiyyətli addımlar atır.

Bu strateji dönüşün ən bariz nümunələrindən biri Prezident İlham Əliyevin iştirakı ilə açılışı edilən “AzərEnerji” ASC-nin 220/110/10 kilovoltluq “Yeni Səngəçal” yarımstansiyasıdır. “AzərEnerji” ASC və bp şirkətinin sıx əməkdaşlığı çərçivəsində reallaşan bu irimiqyaslı layihə Cəbrayıl rayonundakı 240 meqavat gücündə “Şəfəq” Günəş Elektrik Stansiyasının ölkənin vahid enerjisisteminə inteqrasiyasını təmin edir. Xatırladaq ki, ilk addım Cəbrayılda 330 kilovoltluq yarımstansiya istifadəyə verilməsi idi. İkinci mərhələdə tikilən 6,5 hektar sahəyə malik “Yeni Səngəçal” yarımstansiyası isə nəhəng Səngəçal terminalının bərpaolunan enerji ilə təchizatına imkan yaradır.

Cəbrayılda istehsal olunan günəş enerjisinin terminala çatdırılması sayəsində oradakı qazla işləyən stansiyanın fəaliyyəti dayandırılacaq. Nəticədə terminalın illik 500 milyon kilovat-saat elektrik tələbatı yaşıl enerji ilə qarşılanacaq, hər il 120–150 milyon kubmetr təbii qaza qənaət ediləcək və karbon emissiyası 260–330 min ton azaldılacaq. 111 kilometrlik dörd yeni 220 kilovoltluq xətlə enerjisistemə qoşulan yarımstansiya “Cənub”, “Qobu” stansiyaları və “Abşeron” yarımstansiyası olmaqla 3 müstəqil mənbədən qidalanır.

Azərbaycan təkcə quru ərazilərində deyil, dənizdə də bərpaolunan enerji sahəsi çərçivəsində tarixi addımlar atır. Baş nazir Əli Əsədovun imzaladığı qərara əsasən, Xəzər dənizinin Azərbaycana mənsub bölməsində 711,4 kvadratkilometr sahə bərpaolunan enerji mənbələrinin ərazisi kimi müəyyənləşdirilib.

Bu addım dənizdə külək elektrik stansiyalarının (Offshore Wind) tikintisini hüquqi və praktiki cəhətdən sürətləndirir. Energetika Nazirliyi “Bərpaolunan enerji mənbələrinin ərazisində elektrik enerjisi istehsalçısının chọnılması Qaydası”na uyğun olaraq investorların və istehsalçıların seçimini aparacaq, Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsi isə tikinti icazəsi prosesini nəzarətdə saxlayacaq.

Qeyd edək ki, bərpaolunan enerji üzrə nəzərdə tutulan 11 layihə üçün torpaq ayrılması məsələsi artıq reallaşır. Strategiya 3 mərhələli yanaşmaya əsaslanır və ilk mərhələdə ümumi gücü 2 GVt-a qədər olan günəş və külək stansiyalarının milli şəbəkəyə inteqrasiyası planlaşdırılır. Bu layihələrə təxminən 2 milyard ABŞ dolları sərmayə yatırılması nəzərdə tutulur. Nəticədə bərpaolunan enerjinin quraşdırılmış gücdə payı 33,7 faizə yüksələcək, illik istehsal 5 milyard kilovat/saat təşkil edəcək. Bu isə 1,1 milyard kubmetrdən artıq təbii qaza qənaət və 2,4 milyon ton karbon emissiyasının azaldılması deməkdir. Paralel olaraq şəbəkənin gücləndirilməsi, o cümlədən 250 MVt gücündə və 500 meqavat-saat saxlama həcminə malik enerji saxlama sisteminin qurulması həyata keçirilir. Beləliklə, həm korporativ, həm də dövlət səviyyəsində atılan addımlar Azərbaycanın enerji keçidini sürətləndirir, ölkəni regionda dayanıqlı və rəqabətqabiliyyətli “yaşıl enerji” mərkəzinə çevirir.

Prezident İlham Əliyevin də qeyd etdiyi kimi, biz 2032-ci ilə qədər alternativ enerji mənbələrindən 6-8 giqavat elektrik enerjisi əldə etməyi gözləyirik: “Əlbəttə ki, bu, böyük aktivdir. Beləliklə, biz onu ixrac etməliyik. Hazırda elektrik enerjisi istehsalı üçün istifadə etdiyimiz təbii qazı əvəzləmək məqsədilə daxili tələbat üçün istifadə etməliyik”.

Azərbaycan öz zəngin karbohidrogen irsini gələcəyin təmiz enerjisi ilə sintez edərək, regionun enerji xəritəsini yenidən çəkir. Statistik rəqəmlər göstərir ki, bu dönüşüm təkcə arzulara deyil, möhkəm elmi və iqtisadi hesablamalara söykənir.

Fikrət CƏFƏROV,
ekoloq

Azərbaycanın bərpaolunan enerji sahəsində həyata keçirdiyi proqramlar öz miqyası və strateji baxışı ilə oldukça iddialıdır. Dövlət səviyyəsində qəbul edilmiş strategiya dəqiq hesablanmış indikatorlara, aydın hədəflərə və ölçülə bilən göstəricilərə söykənir. Mövcud layihələrin icra dinamikası əminliklə deməyə əsas verir ki, müəyyən olunmuş bütün göstəricilərə və qoyulmuş məqsədlərə tam həcmdə nail olunacaq.

Lakin “yaşıl keçid” prosesinin maksimum səmərəliliyini və dayanıqlılığını təmin etmək üçün proqramın əhatə dairəsini daha da genişləndirməyə ehtiyac var. Hazırda əsas diqqət bərpa olunan enerji mənbələrinin (günəş, külək və hidrostansiyalar) istehsal güclərinə yönəldiyi halda, proqramın kənarında qalan və ən az istehsal qədər kritik olan digər bir istiqamət — enerji səmərəliliyi və şəhərsalmada optimal resurs idarəçiliyidir.

Şəhər infrastrukturunda enerjiyə qənaəti təmin etmək üçün kompleks innovativ texnologiyaların tətbiqi zəruridir. İstilik nasosları və modern iqlim kontrolu, ənənəvi, yüksək enerji tutumlu qızdırıcılar əvəzinə ətraf mühitdən istilik alan və bir neçə dəfə az elektrik tələb edən nasosların istifadəsi, müasir tikinti materialları və pasiv ev standartları: Binaların yüksək termal izolyasiyası sayəsində qışda istiliyin, yayda isə sərinliyin minimum enerji itkisi ilə qorunmasını buraya aid etməliyik.

Bu kompleks texnologiyaların şəhər mühitinə geniş inteqrasiyası nəticəsində şəhərlər elektrik və istilik enerjisi istehlakını 40–45 faizə qədər azaltmaq potensialına malikdir. Bu miqyasda qənaət praktiki olaraq ölkənin ümumi elektrik enerjisi istehsalının 25 faizinə bərabər yeni resursun sərbəst buraxılması deməkdir. Başqa sözlə, enerjiyə səmərəli qənaət olunması yeni generasiya stansiyalarının tikilməsinə bərabər olan daxili enerji rezervi yaradır və Azərbaycanın yaşıl transformasiyasını tam dövrəli bütöv bir modelə çevirir.

Amin MƏMMƏDOV,
Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi yanında İctimai Şuranın sədr müavini

Prezident İlham Əliyev “AzərEnerji” ASC-nin 220/110/10 kV-luq “Yeni Səngəçal” yarımstansiyasının açılışında iştirak edib. Enerji infrastrukturunun müasirləşdirilməsi istiqamətində həyata keçirilən bu layihə ölkənin elektrik enerjisi sisteminin dayanıqlığının artırılması, bərpaolunan enerji mənbələrinin şəbəkəyə inteqrasiyası və “yaşıl enerji” hədəflərinə nail olunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Ümumiyyətlə, Azərbaycanda bərpaolunan enerji potensialı müxtəlif regionlar üzrə kifayət qədər zəngindir. Xüsusilə Bakı və Abşeron yarımadası, eləcə də Xəzərsahili ərazilər yüksək külək enerjisi potensialına malikdir. Bu potensialdan maksimum səmərə ilə istifadə etmək məqsədilə ölkəyə müxtəlif xarici investorlar cəlb olunur, eyni zamanda yerli investisiyalar da həyata keçirilir.

bp şirkəti işğaldan azad edilmiş ərazilərdə, xüsusilə Cəbrayıl rayonunda günəş enerjisi layihələrinin həyata keçirilməsinə başlayıb. Nəzərə alsaq ki, dövlət başçısı tərəfindən Qarabağ və Şərqi Zəngəzur regionları “yaşıl enerji zonası” elan edilib, bu layihələrin əhəmiyyəti daha da artır.

Bununla yanaşı, Xəzər dənizinin Azərbaycanın mənsub hissəsində də külək enerjisi layihələrinin həyata keçirilməsi üçün geniş imkanlar mövcuddur və artıq bu istiqamətdə müəyyən ərazilər ayrılıb.

Məlum olduğu kimi, Azərbaycan BMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyasının tərəfidir. Həmçinin 2024-cü ildə COP29 konfransına ev sahibliyi etməklə qlobal iqlim gündəminə mühüm töhfə verib. Azərbaycan beynəlxalq səviyyədə üzərinə götürdüyü öhdəliklərə uyğun olaraq, enerji balansında bərpaolunan enerji mənbələrinin payını əhəmiyyətli dərəcədə artırmağı qarşıya məqsəd qoyub. Xüsusilə 2030-cu ildən sonrakı dövr üçün “yaşıl enerji”nin enerji təminatında daha böyük paya malik olması hədəflənir və bu istiqamətdə ardıcıl tədbirlər həyata keçirilir.

Nurlan ABDALOV
XQ