“Bir millət, iki dövlət”: Ankara sərhədi aşır?

Ulu öndər Heydər Əliyevin “Bir millət, iki dövlət” kəlamı Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinin mənəvi və siyasi təməlini ifadə edir. Lakin bu prinsip heç vaxt bir dövlətin digərinin daxili siyasətinə nəzarət etmək hüququ kimi nəzərdə tutulmayıb. Söhbət ortaq tarixi və mədəni bağlara malik, lakin öz konstitusiyası, dövlət institutları və müstəqil qərarvermə səlahiyyəti olan iki suveren respublikadan gedir.

Son dövrlər Türkiyənin müəyyən siyasi və dini dairələrindən Azərbaycana ünvanlanan tənqidi bəyanatlar bu münasibətlərin sərhədləri barədə mühüm sual doğurur: qardaşlıq başqa dövlətin daxili qərarlarına müdaxilə etmək hüququ verirmi?

Lent.az məsələnin siyasi və hüquqi tərəflərinə nəzər salır.

Qardaşlıq suverenlikdən üstün ola bilməz

Azərbaycan və Türkiyə arasında münasibətlər yalnız emosional yaxınlığa deyil, dövlətlərarası müqavilələrə və qarşılıqlı öhdəliklərə əsaslanır. 2021-ci ildə imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi iki ölkənin müttəfiqliyini rəsmiləşdirib. Sənədin əsas məntiqi suverenliyə, müstəqilliyə və ərazi bütövlüyünə qarşılıqlı hörmətdir. Bu baxımdan Türkiyədəki hər hansı siyasi qüvvənin Azərbaycan üçün hansı daxili siyasətin daha münasib olduğunu müəyyənləşdirməyə çalışması müttəfiqlik ruhu ilə ziddiyyət yarada bilər.

“Böyük qardaş” yanaşması iki bərabərhüquqlu dövlət arasında tərəfdaşlıq prinsipini zəiflədir. Azərbaycanın Türkiyə ilə yaxınlığı onun suveren qərarvermə hüququnu məhdudlaşdırmır.

Dünyəvilik yalnız Azərbaycanın seçimi deyil

Mübahisələrin diqqətçəkən istiqamətlərindən biri dinin təhsil və ictimai həyatdakı yeri ilə bağlıdır. Azərbaycan Konstitusiyasının 18-ci maddəsinə görə, din dövlətdən ayrıdır və dövlət təhsil sistemi dünyəvi xarakter daşıyır. Türkiyə Konstitusiyasının 2-ci maddəsi də respublikanı demokratik, dünyəvi və sosial hüquqi dövlət kimi müəyyən edir. Deməli, dünyəvilik iki ölkəni bir-birindən ayıran deyil, onların konstitusion quruluşlarında ortaq olan prinsiplərdən biridir.

Bununla belə, dünyəvilik prinsipinin konkret geyim qaydalarına necə tətbiq edilməsi ayrıca hüquqi məsələdir. Dini etiqad azadlığı, təhsil hüququ və dövlət müəssisələrinin qaydaları arasında tarazlıq hər ölkənin öz qanunvericiliyi əsasında müəyyənləşdirilməlidir.

Türkiyədə tətbiq olunan bir modelin Azərbaycanda mütləq qəbul edilməsini tələb etmək üçün hüquqi əsas yoxdur.

İstanbuldan Bakıya yönələn etirazlar

Oktyabrın 3-də İstanbulda Azərbaycanın Baş Konsulluğu qarşısında Özgür-Der təşkilatının çağırışı ilə aksiya keçirilib. İştirakçılar Azərbaycandakı məktəb geyimi qaydalarını tənqid edərək dini azadlıqlarla bağlı şüarlar səsləndiriblər. Aksiya zamanı səsləndirilən fikirlər göstərir ki, məktəb geyimi ilə bağlı hüquqi mübahisə artıq siyasi və ideoloji müstəviyə keçirilib.

Təşkilatın mövqeyinin İranın rəsmi ritorikası ilə oxşarlıqları barədə siyasi qiymətləndirmələr aparmaq mümkündür. Lakin belə oxşarlıq təşkilatın Tehran tərəfindən idarə olunduğunu sübut etmir. Eyni qaydada, aksiyanın Türkiyə hakimiyyəti tərəfindən təşkil edildiyini təsdiqləyən faktlar ortaya qoyulmadan bunu rəsmi dövlət siyasəti kimi təqdim etmək doğru olmaz.

AKP rəsmilərinin açıqlamaları niyə narazılıq yaradıb?

Məsələnin daha ciddi siyasi müstəviyə keçməsi Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın baş müşaviri Oktay Saralın və AKP-dən olan bəzi deputatların Azərbaycan haqqında açıqlamaları ilə bağlıdır. Oktyabrın 13-də Yeni Azərbaycan Partiyası bu bəyanatlara sərt reaksiya verib. Partiya bəzi Türkiyə media qurumlarında Azərbaycan əleyhinə qərəzli məlumatların yayıldığını bildirərək, yüksək vəzifəli şəxslərin və hakim partiya nümayəndələrinin bu prosesə qoşulmasını qəbuledilməz sayıb. YAP-ın mövqeyinə görə, dini həssaslıqların siyasi manipulyasiya vasitəsinə çevrilməsi Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinin ruhuna ziddir. Bu narazılığın əsasında mühüm məsələ dayanır: yüksək dövlət vəzifəsi daşıyan şəxsin açıqlaması adi siyasi şərhdən fərqli qəbul olunur. Belə bəyanatlar rəsmi dövlət mövqeyi kimi başa düşülə və diplomatik münasibətlərdə gərginlik yarada bilər. Bununla belə, ayrı-ayrı siyasətçilərin çıxışlarından bütövlükdə Türkiyə dövlətinin Azərbaycana qarşı koordinasiyalı kampaniya apardığı nəticəsini çıxarmaq üçün əlavə sübutlar lazımdır.

Ankara nə deyir?

Türkiyə hakimiyyətinin açıqlamaları da nəzərə alınmalıdır. AKP sözçüsü Ömər Çelik oktyabrın 7-də bildirib ki, Türkiyədəki bəzi qrupların Azərbaycanı hədəf alan fəaliyyətlərinin partiya və hökumətlə əlaqəsi yoxdur. O, iki ölkə arasında fikir ayrılıqlarının dialoqla həll edildiyini və Azərbaycanla siyasi gərginliyə yol verilməyəcəyini vurğulayıb. Oktyabrın 9-da Türkiyə Prezident Administrasiyasının Dezinformasiya ilə Mübarizə Mərkəzi də iki ölkə arasındakı strateji müttəfiqliyin davam etdiyini açıqlayıb. Beləliklə, Türkiyə rəsmilərinin mövqeyi ilə bəzi siyasi şəxslərin sərt ritorikası arasında fərq mövcuddur. Məhz bu ziddiyyət Bakının narahatlığını gücləndirən amillərdən biri kimi qiymətləndirilə bilər.

Əsl qardaşlıq nəyi tələb edir?

Azərbaycanın dünyəvi dövlət quruluşunu qorumaq hüququ onun suverenliyinin ayrılmaz hissəsidir. Eyni zamanda, vətəndaşların vicdan azadlığı və təhsil hüququ da konstitusion müdafiə altındadır. Bu hüquqlar arasında balansın necə qurulması Azərbaycanın qanunları və hüquqi institutları çərçivəsində həll olunmalıdır. Türkiyədəki siyasi dairələr bu qərarları tənqid edə bilərlər. Lakin tənqidlə başqa dövlətə siyasi təzyiq göstərmək arasında mühüm sərhəd var.

Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinin gücü bir tərəfin digərinə göstəriş verməsində deyil, fikir ayrılıqlarına baxmayaraq qarşılıqlı hörməti qorumasındadır. Bakı Türkiyə dövləti və xalqı ilə strateji müttəfiqliyə sadiqliyini bəyan edir. Ankara üçün də ən konstruktiv yol bu münasibətləri daxili siyasi mübahisələrin alətinə çevirməmək, həssas məsələləri qarşılıqlı dialoqla həll etməkdir.

Heydər Əliyevin “Bir millət, iki dövlət” prinsipi məhz burada öz həqiqi mənasını tapır: ortaq dəyərlərə sahib iki qardaş xalq və bir-birinin suverenliyinə hörmət edən iki müstəqil dövlət.