Böyük Qayıdışın Zəfər nümunəsi

Azərbaycanın qədim və zəngin tarixi, mədəniyyəti, eləcə də coğrafi mövqeyi ilə seçilən bölgələri arasında Füzuli rayonu həm ədəbi-mədəni irsimizdə, həm də hərbi-strateji salnaməmizdə müstəsna yerə malikdir. Qədim adını — Qaryagino, daha sonra isə dahi Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri Məhəmməd Füzulinin şərəfinə daşıyan bu torpaq, uzun illər erməni işğalının ağır yaralarını daşımış, lakin 2020-ci ilin payızında Azərbaycan Ordusunun şücaəti sayəsində azadlığına qovuşmuşdur. Bu gün Füzuli şəhəri yalnız dağıntılardan azad olunan bir yaşayış məntəqəsi deyil, eyni zamanda işğaldan azad edilmiş torpaqlarda həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa, yenidənqurma və "Böyük Qayıdış" prosesinin şah əsərinə çevrilmişdir. Bir başlığın altında birləşən bu əhatəli tədqiqat məqaləsində Füzuli şəhərinin tarixi kökləri, işğal dövrünün acı reallıqları, 44 günlük Vətən müharibəsindəki hərbi zəfər, həmçinin post-müharibə dövründə həyata keçirilən nəhəng dirçəliş layihələri hərtərəfli şəkildə təhlil olunur.
Füzuli torpağı qədim insan məskənlərindən biri kimi bəşər tarixinin izlərini özündə qoruyub saxlayır. Rayon ərazisində yerləşən dünyaca məşhur Azıx mağarası paleolit dövrünə aid ən qədim abidələrdən biri olaraq, Azərbaycanın qədim insan məskənlərindən biri olduğunu sübut edən əvəzsiz elmi xəzinədir. Azıx mağarasında aşkar edilmiş "Azıxantrop" çənə sümüyü qalıqları dünya arxeologiya elmində xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Bundan əlavə, Tağlar mağarası, müxtəlif dövrlərə aid kurqanlar, qədim qəbiristanlıqlar, memarlıq abidələri — məscidlər, türbələr və körpülər bölgənin zəngin maddi-mədəni irsindən xəbər verir. XIX əsrdə əsası qoyulan və əvvəlcə çar Rusiyası dövründə Yelizavetpol quberniyasının Qaryagin adlandırılan qəza mərkəzi olan bu bölgə, sonradan böyük Azərbaycan şairi Məhəmməd Füzulinin anadan olmasının 400 illiyi münasibətilə 1959-cu ildə Füzuli rayonu adlandırılmışdır. Rayon özünün əlverişli coğrafi mövqeyi, münbit torpaqları, Araz çayı hövzəsinin su ehtiyatları ilə Qarabağın iqtisadi və kənd təsərrüfatı həyatında mühüm rol oynamışdır. Burada becərilən taxıl, üzüm, pambıq və digər kənd təsərrüfatı məhsulları regionun iqtisadiyyatının əsasını təşkil edirdi. Eyni zamanda, Füzuli zəngin musiqi mədəniyyəti, aşıq sənəti, xanəndəlik məktəbi ilə Azərbaycanın mədəniyyət xəzinəsinə unudulmaz simalar bəxş etmişdir. Qarabağ xanəndəlik məktəbinin görkəmli nümayəndələri, şairlər və ziyalılar bu torpağın mənəvi coğrafiyasını zənginləşdirmişlər.
Lakin XX əsrin sonlarında Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü nəticəsində Füzuli rayonu da digər Qarabağ torpaqları kimi ağır sınaqlarla üzləşdi. 1993-cü ilin avqust ayında Füzuli şəhəri və rayonun əksər hissəsi Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edildi. İşğal nəticəsində on minlərlə dinc sakin öz doğma yurd-yuvasından didərgin düşərək Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində məcburi köçkün həyatı yaşamağa məcbur oldu. İşğal dövrü Füzuli üçün tamamilə dağıntı, talançılıq və mədəni soyqırım dövrü oldu. Erməni işğalçıları tərəfindən rayonda mövcud olan yüzlərlə yaşayış məntəqəsi, məktəb, xəstəxana, mədəniyyət evi, tarixi abidə və qəbiristanlıqlar yerlə-yeksan edildi. Dünyaca məşhur Azıx mağarası dağıdıldı, qədim məscidlər təhqir olundu, mal-qara saxlanılan tövlələrə çevrildi. Füzuli şəhəri isə faktiki olaraq xarabalığa döndərildi, bir dənə də olsun salamat bina qalmadı. Bu dövr ərzində beynəlxalq təşkilatların qətnamələri kağız üzərində qalsa da, Ermənistan işğalçılıq siyasətini davam etdirərək bölgənin demoqrafik və mədəni simasını tamamilə məhv etməyə çalışdı. Füzulililər isə 27 il ərzində hər zaman doğma torpaqlara qayıdacaqları ümidini və inamını qoruyub saxladılar.
Azərbaycan xalqının və dövlətinin səbri 2020-ci ilin sentyabr ayının 27-də Ermənistanın növbəti hərbi təxribatına cavab olaraq səbir həddini aşdı və Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə 44 günlük Vətən müharibəsi — "Dəmir Yumruq" əməliyyatı başlandı. Füzuli istiqamətində gedən döyüşlər müharibənin ən çətin, lakin ən strateji əhəmiyyətli əməliyyatlarından biri idi. Ermənistan ordusu Füzuli istiqamətində illər ərzində keçilməz hesab olunan, dərin mühəndis-istehkam qurğuları, mina sahələri və güclü atəş nöqtələrindən ibarət "Ohanyan səddi"ni qurmuşdu. Azərbaycan Ordusunun igid əsgər və zabitləri qeyri-adi şücaət, peşəkarlıq və yüksək döyüş ruhu nümayiş etdirərək düşmənin müdafiə xəttlərini yarıb keçdilər. Hərbçilərimizin mərdliyi sayəsində rayonun kəndləri və strateji yüksəklikləri bir-inin ardınca azad olundu. 2020-ci il oktyabrın 17-də isə Füzuli şəhəri erməni işğalından tamamilə təmizləndi. Füzulinin azad edilməsi Azərbaycan Ordusunun cəbhənin cənub-şərq istiqamətində irəliləməsi, həmçinin Şuşaya gedən yolun açılması baxımından həlledici strateji dönüş nöqtəsi oldu. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 31 iyul 2023-cü il tarixli Sərəncamı ilə hər il oktyabrın 17-si ölkəmizdə Füzuli Şəhəri Günü kimi təntənəli şəkildə qeyd olunmağa başlandı. Bu gün, xalqımızın qürur mənbəyinə və qəhrəmanlıq simvoluna çevrildi.
İşğaldan azad olunduqdan sonra Füzuli tamamilə yeni bir inkişaf mərhələsinə qədəm qoydu. Dövlət başçısının birbaşa nəzarəti və tapşırığı ilə qısa müddət ərzində Füzuli şəhərində və rayon ərazisində misli görünməmiş miqyasda bərpa və quruculuq işlərinə start verildi. Füzulinin yenidənqurulması Azərbaycanın müasir şəhərsalma, "ağıllı şəhər" və ekoloji standartların tətbiqi sahəsindəki qüdrətini nümayiş etdirən parlaq nümunədir. Bu dirçəlişin ən mühüm simvollarından biri — qısa müddət ərzində inşa edilərək istifadəyə verilən Füzuli Beynəlxalq Hava Limanı oldu. "Qarabağın qapısı" adlandırılan bu hava limanı beynəlxalq standartlara tam cavab verir və dünyanın istənilən nöqtəsindən gələn təyyarələri qəbul etməyə qadirdir. Eyni zamanda, Füzulini digər bölgələrlə birləşdirən müasir avtomobil yolları, Zəfər yolu, dəmir yolu infrastrukturu şəhərin iqtisadi və nəqliyyat potensialını maksimum səviyyəyə qaldırdı. Şəhərdə yaşayış massivləri, müasir məktəblər, xəstəxanalar, uşaq bağçaları, mədəniyyət ocaqları, o cümlədən Məhəmməd Füzulinin adını daşıyan mədəniyyət və istirahət parkı inşa edilmişdir. Dövlət tərəfindən həyata keçirilən "Böyük Qayıdış" proqramı çərçivəsində keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışı təmin olunmuş, yüzlərlə füzulililər öz evlərinə qovuşmuşlar. Bu gün Füzuli şəhəri yalnız qəhrəmanlıq abidəsi deyil, həm də sülhün, ədalətin və tərəqqinin təntənəsini nümayiş etdirən müasir, abad və gözəl bir Azərbaycan şəhərinə çevrilmişdir.

Vəli Sərxanlı
YAP Culfa rayon təşkilatının fəalı