Bozdağın qoynunda bir qoruq vardır...

Türyançay bu gözəlliyə layla çalır

Hörmətli oxucu! Azərbaycan təbiəti ilə tanışlıq məqsədi ilə sizə təqdim etdiyimiz növbəti yazı Bozdağın qoynunda yerləşən Türyançay Dövlət Təbiət Qoruğu barədədir. Hələ Bozdağın adını eşitməzdən əvvəl Xalq şairi Səməd Vurğunun bu misraları yaddaşımda həkk olunmuşdur:

Bozdağın qoynunda bir dəniz vardır,
Çinarlar sahildə qatar-qatardır.

Bəllidir ki, bu misraların yer aldığı “Muğan” poemasında şair böyük bir şövqlə qurucu insan əlinin möcüzəsi olan Mingəçevir dənizindən və onu araya-ərsəyə gətirən əmək bahadırlarından yüksək poetik dillə söz açır. Biz isə Boğdağın qoynunda ana Kürün üzərində qurulmuş bu dəryaçayın özündən deyil, ətrafındakı arid meşə zolağının flora və faunasını qorumaq məqsədilə 1958-ci ildə yaradılmış Türyançay Dövlət Təbiət Qoruğundan bəhs edəcəyik.

Qoruq yaradılanda onun ərazisi əvvəlcə 12,3 hektar olmuşdur. 2003-cü ildə Nazirlər Kabinetinin 3 yanvar tarixli qərarı ilə ərazisi iki dəfə genişləndirilmiş və sahəsi 22,5 hektara çatdırılmıdır. Qoruq Ağdaş, Oğuz, Yevlax və Qəbələ rayonlarının ərazisində yerləşir.

Bir halda ki, qoruq adını Türyançaydan götürüb, Kürün sol qolu olan bu çay barədə də söz açmağa dəyər. Bəllidir ki, ilin bütün fəsillərində bolsulu Türyançay Baş Qafqaz silsiləsinin cənub yamacından axaraq, süni kanal vasitəsilə Kürə tökülür. Qəbələ, Ucar, Ağdaş və Zərdab rayonlarının ərazisindən axır. Türyançayın uzunluğu 180 kilometr, hövzəsinin sahəsi 1840 kvadrat kilometrdir. Başlanğıcını Azərbaycanın ən uca zirvəsinin qərar tutduğu Bazardüzü dağının (3680 metr) cənub-qərb yamaclarından alır.

İndi isə qoruqla bağlı söhbətimizə qayıdaq. Qeyd etmək lazımdır ki, burada qəhvəyi dağ-meşə, bozqırlaşmış dağ-qəhvəyi, qonur, allüvial (sel və daşqınlardan sonra yaranan lilli çöküntülər) çəmən-meşə torpaqları inkişaf etmiş, bendlend sahələr yayılmışdır. Bendlend alçaq dağlıq ərazidə kəskin və mürəkkəb parçalanmış relyef anlamında işlənir. Əkinçilik üçün yararsız hesab olunur.

Arid iqlim şəraitində ərazinin bitki örtüyü zəif inkişaf etmişdir. Quru subtropik iqlim Türyançay qoruğunun sahəsi üçün səciyyəvidir. Ərazidə qışı quraq keçən mülayim-isti yarımsəhra və bozqır iqlim tipləri hakimdir. Yayı isti, qışı isə mülayim-isti keçir. Orta illik temperatur müsbət 14 dərəcədir. İl ərzində yağıntının miqdarı 500 millimetrə, yağıntılı günlərin sayı isə 90 günə çatır.

Qoruğun özünəməxsus florası var. Burada ağac və kol bitkilərindən ən çox ardıc və saqqızağacı, qismən də gürcü palıdı, gürcü ağcaqayını, qaratikan, Şərq doqquzdonu, gilas, nar, murdarça, sarağan, efedra və s. yayılmışdır.

Qoruğun ərazisində çöl donuzu, qonur ayı, adi porsuq, daşlıq dələsi, adi tülkü, boz dovşan, adi çaqqal, Avropa vaşaqı və s. məməli vəhşi və çöl heyvanları məskən salmışlar. Qoruğun ərazisi heyvanların ən əlverişli qışlaq yeridir.

Burada sürünənlərdən müxtəlif ilanlara və kərtənkələlərə rast gəlinir. İlanlardan gürzə daha çoxdur. Türyançayın sularında Xəzər tısbağasına tez-tez rast gəlinir. Quşlardan adi çil kəklik, adi qurqur, ağbaş kərkəs, leşyeyən ağkərkəs, qara kərkəs, adi zığ-zığ, payız bülbülü, dağ vələmirquşu, uzunquyruq arıquşu və s. məskunlaşmışdır. Qoruqda Azərbaycan Respublikasının “Qırmızı kitabı”na adları daxil edilmiş şahin qızılquş, bərqud, çöl qartalı qorunur.

Əvvəllər Türyançay qoruğunun Eldar şamı, Sultanbud saqqızağacı meşəliyi, Şirvan yarımsəhra bitkiləri sahəsi kimi 3 filialı var idi. 300 hektarlıq sahəsi olan Eldar Şamı filialı Respublika hökumətinin 21 noyabr 1967-ci il tarixli qərarı ilə Göygöl Dövlət Təbiət Qoruğuna verilmişdir. Sonra ərazi genişləndirilmiş və Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2004-cü il 16 dekabr tarixli sərəncamı ilə 1686 hektar ərazidə Eldar Şamı Dövlət Təbiət Qoruğu yaradılmışdır.

M.HACIXANLI
XQ