Cari ildə də inflyasiya proqnozu özünü doğruldacaqmı?

Pərviz Heydərov yazır...

Keçən il ölkədə istehlak qiymətləri indeksinin əvvəlki ilə rəğmən nisbətən artımameyilli olması ilə yadda qaldı. Bu, özünü ilin əvvəlindən göstərməyə başlamışdı. İlin ortasına doğru tempin səngiməsi qeydə alındı.

Belə ki, iyun ayının yekununda istehlak qiymətləri indeksinin illik səviyyəsi nəinki sabit qaldı ki, hətta cüzi azaldı. Dəqiq desəm, ötən ilin may ayında qeyd olunan göstərici 2024-cü ilin eyni ayına nisbətən 106.3% təşkil etmişdisə, iyunda 106%-ə bərabər oldu.

Buna baxmayaraq, əslində sözügedən göstərici yenə yüksəkdir. Ona görə ki, 2018-2021-ci illərdə ölkə üzrə qiymət artımı səviyyəsi 10%-i keçmədiyi halda, 2022-ci ildə birdən-birə 14%-ə yaxınlaşmış, 2023-cü ildə 8.8%, 2024-cü ildə isə 4.9%-ə təşkil etmişdi.

Yəni, 2023-2024-cü illərdə bu proses zəifləmişdi.

Məsələ bundadır ki, bütövlükdə il sözügedən göstərici üzrə heç də çərçivədənkənar rəqəmlərlə yekunlaşmayıb. Və nə qədər qəribə olsa da, ilin sonuncu ayında, yəni dekabrda temp həmişə olduğunun əleyhinə olaraq zəifləyib. Belə ki, ilin 11 ayının yekununa əsasən, 5.7% inflyasiya qeydə alınmışdısa, dekabrda 5.6%-ə düşüb.

Ümumiyyətlə, 2024-cü il üzrə olduğu kimi, 2025-ci ilin də yekununa ölkədə istehlak qiymətləri səviyyəsi ilə bağlı rəqəm hökumətin, yəni Mərkəzi Bank (AMB) ilə İqtisadiyyat Nazirliyinin nəzərdə tutduğu proqnozlara uyğun qeydə alınıb. Belə ki, həm orta illik, həm də illik inflyasiya göstəriciləri xüsusən AMB tərəfindən müəyyən olunan hədəf diapazonu çərçivəsində qalıb. Bu isə inflyasiyaya nəzarət mexanizminin pis işləmədiyini göstərir.

Lakin bəzi məqamlara toxunmaq istərdim. Birincisi, bizdə inflyasiyanın ölkədə iqtisadi artımla üst-üstə düşməməsi məsələsidir. Əslində isə bunlar bir-biri ilə bağlı göstəricilərdir. Qeyd etmək istədiyim odur ki, inflyasiya iqtisadiyyat genişləndikcə yüksəlməlidir, artım az təşkil etdiyi fonda deyil.

Çünki ortada işgüzar aktivlik söhbəti var. Belə ki, iqtisadi artım üçün maliyyələşdirmə lazımdır. Bu isə pul bazası həcminə bağlı məsələdir. Pul bazasına dövriyyədə olan pul vəsaitləri ilə AMB-in kredit təşkilatları qarşısında olan öhdəlikləri daxildir.

Ölkədə pul bazası həcmi 2025-ci ilin sonuna olan vəziyyətə görə 22 milyard 470.2 milyon manat təşkil edib ki, bu da 2024-cü ilin sonuna olan 20 milyard 916.5 milyon manat göstəricidən 1 milyard 553.7 milyon manat və ya 7.4% çox deməkdir. Bu da iqtisadiyyatda likvidliyin yüksəlişi və maliyyə bazarında dövriyyənin genişlənməsi üçün müsbət şərtdir.

Təkrar edirəm, pul bazasının iqtisadi inkişafda böyük rolu var. Və bu göstərici mühüm tənzimləyici, təsiredici əhəmiyyətə malikdir. Onun həcmi elə müəyyən olunmalıdır ki, nə inflyasiya baş versin, nə də işgüzar fəallıq ləngisin. Bu hər bir hökumətin qarşısında duran həlli çox çətin sayılan məsələlərdən sayılır.

Bizdə isə AMB uçot dərəcəsi haqda qərarlar qəbul edərkən həmişə inflyasiyanı, ölkədə istehlak qiymətləri indeksini nəzərdən keçirir. Bu da əsas etibarilə "Azərbaycan Mərkəzi Bank haqqında" qanunun faiz dərəcələrinin müəyyənləşdirilməsinə dair 31-ci maddəsinin 2-ci bəndindən irəli gəlir. Orada yazılıb ki, Mərkəzi Bank uçot dərəcəsini müəyyənləşdirərkən ölkədəki mövcud makroiqtisadi durumu və maliyyə bazarının vəziyyətini nəzərə alır.

Hesab edirəm ki, sözügedən bənd AMB-nin uçot dərəcəsi siyasətinin əhatəliliyini və təsir dairəsini, imkanlarını məhdudlaşdırır.

İkinci məqam ondan ibarətdir ki, inflyasiyanı sürətləndirən idxaldır. Neftin dünya bazarlarında ucuzlaşması isə onu stimullaşdırır. Ona görə də xarici ticarət dövriyyəsində müsbət saldo daim qorunub saxlanılmalıdır. Ancaq bu, özü də ölkədə işgüzar aktivliyin artmalı və genişlənməli olduğunu tələb edir.

Təsadüfi deyil, rəsmən də etiraf edilir ki, proqnozların reallaşması bir sıra xarici və daxili amillərin dəyişimindən asılıdır. Qeyd edilir ki, qlobal iqtisadiyyatda geosiyasi gərginliyin yüksək qalması, qlobal fraqmentasiya və tariflər üzrə ticarət müharibələri şəraitində əmtəə və maliyyə bazarlarında dalğalanmalar inflyasiyaya artırıcı təsir göstərir.

Ticarət tərəfdaşlarında inflyasiya səviyyəsindən əlavə nominal effektiv məzənnənin mümkün ucuzlaşması da inflyasiya üzrə xarici risk faktorlarından sayılır. Daxili faktorlardan isə yerli xərc amillərinin aktivləşməsi qeyd olunur.

2026-cı ildə illik inflyasiyanın 5.7% olacağı gözlənilir ki, bu da AMB-in 4±2% hədəf diapazonuna daxildir. İqtisadiyyat Nazirliyi isə orta illik inflyasiyanın 2026-cı ildə 4.8% təşkil edəcəyini proqnozlaşdırıb.

Bir sıra xarici maliyyə qurumlarının ölkəmizdəki sözügedən göstəriciyə dair gözləntiləri müxtəlif olsa da, cari il ərzində də hər şeyin çərçivə daxilində baş verəcəyi zənn edilir.