“Caspian transit” Cənubi Qafqaz və Orta Asiya arasında yaxınlaşma

Region Asiya ilə Avropa arasında əsas tranzit məkanı kimi mövqeyini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirəcək

Müasir geosiyasi və iqtisadi proseslərin dinamikası Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya ölkələrini getdikcə daha da yaxınlaşdırır. Dəyişən qlobal logistika, Asiya ilə Avropa arasında alternativ nəqliyyat marşrutlarına artan tələbat və bir çox ölkələrin xarici iqtisadi əlaqələrini şaxələndirmək istəyi regional əməkdaşlıq üçün yeni bir arxitektura formalaşdırır.

Bu tendensiyanın ən diqqətəlayiq təzahürlərindən biri Gürcüstanın Baş naziri İrakli Kobaxidzenin Qazaxıstana bu yaxınlarda rəsmi səfəri oldu və səfər zamanı Tiflis və Astana arasında strateji tərəfdaşlığın qurulmasına dair birgə bəyanat imzalandı. Prezident Kasım-Jomart Tokayevlə danışıqlar iki ölkənin münasibətlərinin ənənəvi diplomatik qarşılıqlı əlaqələrdən kənara çıxdığını və əsasən ortaq iqtisadi maraqlara əsaslanan uzunmüddətli strateji ölçü qazandığını təsdiqlədi.

Bu səfər birdəfəlik diplomatik təşəbbüs deyil, Tiflisin Orta Asiya dövlətləri ilə əlaqələri möhkəmləndirmək üzrə ardıcıl siyasətinin davamı idi. Qazaxıstana səfərindən bir müddət əvvəl Kobaxidze ikitərəfli münasibətlər tarixində hökumət başçısı səviyyəsində Qırğızıstana ilk rəsmi səfərini etdi. Bişkekdə tərəflər siyasi dialoqu intensivləşdirmək, ticarət-iqtisadi əməkdaşlığı genişləndirmək və nəqliyyat əlaqələrini inkişaf etdirmək barədə razılığa gəldilər. Bu addımlar ardıcıllığı göstərir ki, Orta Asiya Gürcüstanın xarici siyasətinin periferik sahəsi kimi qəbul edilmir və onun əsas prioritetlərindən birinə çevrilib.

Bu yenidən istiqamətləndirmənin səbəbləri əsasən geoiqtisadi amillərdir. Qlobal nəqliyyat sistemində baş verən əhəmiyyətli dəyişikliklərdən sonra regiondakı dövlətlər Şərq və Qərb arasında daha sabit mal tədarükünü təmin edəcək yeni marşrutlar inkişaf etdirməyə çalışırlar. Məhz bu kontekstdə Çin və Mərkəzi Asiyanı Xəzər dənizi, Cənubi Qafqaz və Türkiyə vasitəsilə Avropa ilə birləşdirən Transxəzər beynəlxalq nəqliyyat marşrutu olan Orta Dəhliz xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Gürcüstan üçün bu marşrutun inkişaf etdirilməsi Avrasiyada əsas tranzit mərkəzlərindən biri kimi statusunu möhkəmləndirməkdə bir fürsət deməkdir. Gürcüstanın Poti və Batumi limanlarından keçən Qazaxıstan taxılının, neft məhsullarının, metalların və digər yüklərin həcminin artması nəqliyyat sektorunun gəlirlərini artıracaq, liman infrastrukturunu inkişaf etdirəcək, investisiya cəlb edəcək və ölkənin beynəlxalq ticarətdəki rolunu gücləndirəcək.

Lakin tərəfdaşlığın inkişafına maraq yalnız Tiflislə məhdudlaşmır. Qazaxıstan da Gürcüstanla əməkdaşlığın dərinləşməsindən əhəmiyyətli dərəcədə faydalanır. Qlobal logistikanın transformasiyası fonunda ixrac marşrutlarının şaxələndirilməsi Astana üçün xüsusilə vacibdir. Orta Dəhlizdən istifadə Qara dəniz vasitəsilə Avropa bazarlarına geniş çıxışa, müəyyən nəqliyyat marşrutlarından asılılığın azaldılmasına və xarici ticarətdə dayanıqlığın artırılmasına imkan verir. Eyni zamanda, Qazaxıstan müasir nəqliyyat infrastrukturunun inkişaf etdirilməsində, yük daşınmalarının rəqəmsallaşdırılmasında və daha səmərəli multimodal logistika zəncirlərinin yaradılmasında maraqlıdır.

Qırğızıstan üçün əməkdaşlıq perspektivləri də az əhəmiyyət kəsb etmir. Dənizə çıxışı olmasa da, respublika regional nəqliyyat layihələrinə daha fəal inteqrasiya olunmağa, ixrac imkanlarını artırmağa və xarici investisiyaları cəlb etməyə çalışır. Gürcüstanla əməkdaşlığın genişləndirilməsi Bişkekə Mərkəzi Asiyanı Avropa bazarları ilə birləşdirən beynəlxalq nəqliyyat zəncirlərində iştirak etmək üçün əlavə imkanlar açır.

Eyni zamanda, bu iddialı planların həyata keçirilməsi Orta Dəhlizin arxitekturasında mərkəzi yer tutan Azərbaycan olmadan mümkün olmazdı. Bakı Xəzər dənizi ilə Cənubi Qafqaz arasında əlaqəni təmin edir və marşrutu vahid nəqliyyat sisteminə çevirir. Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu, Ələt Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, Xəzər dənizi üzərindən bərə xidmətinin inkişafı və nəqliyyat infrastrukturunun genişmiqyaslı modernləşdirilməsi Azərbaycanın regionun əsas logistika mərkəzlərindən biri kimi mövqeyini gücləndirmək üzrə ardıcıl siyasətinin nəticəsidir. Buna görə də, Gürcüstanın Orta Asiya ölkələri ilə əməkdaşlığının inkişafı Tiflis və Bakı arasında strateji tərəfdaşlıqdan ayrı nəzərdən keçirilə bilməz.

Qazaxıstan və Qırğızıstan üçün Azərbaycan-Gürcüstan ittifaqı Qara dənizə və daha sonra Avropa bazarlarına etibarlı nəqliyyat körpüsüdür. Koordinasiyalı tarif siyasəti, rəqəmsal gömrük prosedurlarının inkişafı, dəmir yolu infrastrukturunun modernləşdirilməsi və liman əməliyyatlarının əlaqələndirilməsi bütün marşrutun rəqabət qabiliyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Eyni zamanda, Türkiyənin fəal iştirakı yüklərin Avropa bazarlarına çıxışını təmin edir, Çin və Avropa İttifaqı tərəfindən artan maraq isə Orta Dəhlizin ümumavrasiya nəqliyyat sistemində artan əhəmiyyətinə töhfə verir.

Gürcüstanın strategiyasının əsas aspektlərindən biri Çinlə dinamik tərəfdaşlıqdır və bu tərəfdaşlıq 2025-ci ildə strateji əməkdaşlıq səviyyəsinə çatıb. Gürcüstan Avrasiyada Çinlə sərbəst ticarət müqaviləsi imzalayan ilk ölkə olaraq qalır və bu, "Bir kəmər, bir yol" təşəbbüsündə fəal iştirakı ilə birlikdə Orta Dəhliz boyunca yük daşımalarının ikiqat artmasına səbəb olub: 2024-cü ildə Çin və Gürcüstan arasında tranzit həcmi 15 dəfə, 2025-ci ilin ilk səkkiz ayında isə konteyner daşımaları 71% artıb. Qazaxıstan, Azərbaycan və Gürcüstan dəmir yolu operatorları Transxəzər marşrutunun inkişafı üçün rəsmi olaraq koordinasiyanı müəyyən edən Çin CRCT korporasiyası ilə böyük bir müqavilə imzalayıblar.

Eyni zamanda, investisiya və humanitar əlaqələr genişlənir: Çin şirkətləri Gürcüstan infrastrukturunun, enerjisinin və rəqəmsal texnologiyaların modernləşdirilməsində iştirak edir və 2025-ci ilin yanvar-oktyabr ayları arasında ticarət dövriyyəsi 2,2 milyard dolları keçib ki, bu da 20%-dən çox artım deməkdir. Vizasız rejim turist axınının əhəmiyyətli dərəcədə artmasına səbəb olub. Gürcü məktəblərində Çin dilinin tədrisi tətbiq olunur və Çində gürcü dili ixtisaslaşmaları başlayıb. Bu əməkdaşlıq təkcə Tiflis üçün yeni iqtisadi üfüqlər açmır, həm də Gürcüstanın Asiya və Avropa arasında əsas tranzit əlaqəsi kimi rolunu möhkəmləndirir. Eyni zamanda, Orta Asiya və Azərbaycanla tərəfdaşlığını mükəmməl şəkildə tamamlayır.

Gürcüstanın ardıcıl diplomatik fəaliyyəti göstərir ki, Tiflisin Avrasiya nəqliyyat əlaqələrinin inkişaf etməkdə olan sistemində ən əlverişli mövqeyi təmin etməyə çalışmasıdır. Qazaxıstanla strateji tərəfdaşlığı, Qırğızıstanla genişlənmiş əməkdaşlığı və Azərbaycanla müttəfiqliyinin daha da möhkəmləndirilməsi Cənubi Qafqaz və Orta Asiya arasında yaxınlaşmaya doğru uzunmüddətli tendensiyanı əks etdirir. Mövcud temp davam edərsə, region Asiya ilə Avropa arasında əsas tranzit məkanı kimi mövqeyini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirəcək və Gürcüstan, Azərbaycan və Orta Asiya dövlətləri arasında əməkdaşlıq bütün Avrasiya regionunun iqtisadi sabitliyində və qarşılıqlı əlaqəsində əsas amilə çevriləcək.

Müəllif: Zaur Nurməmmədov