Danışıqları uzatmaq üçün diplomatik duman yaradılır ANALİTİK

Konstitusiya dəyişmədən heç bir sülh sənədi tamhüquqlu ola bilməz

“Ermənistan hökumətinin "sülhə hazırıq" mesajları Qərb auditoriyasına hesablanmış görüntüdür”

Hələlik Ermənistan və Azərbaycan sülh sazişinin imzalanma yeri və tarixi barədə qərar verməyib. Bu barədə Ermənistan xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan bildirib. Nazir bəyan edib ki, imzalanma üçün dəqiq tarix və ya yer yoxdur. Onun sözlərinə görə, İrəvan sülh sazişinə harada və nə vaxt imza atmaqla bağlı məsləhətləşmələrə başlamağa hazırdır: "Ermənistan və Azərbaycan arasında sülh artıq bir reallıqdır və sazişin imzalanması sadəcə texniki məsələ ola bilər". Məlum olduğu kimi Kreml son günlərdə Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin sülh müqaviləsinin Moskvada imzalanması uğrunda mübarizəyə başlayıb. Rusiya xarici işlər nazirinin müavini Mixail Qaluzinin "Moskva Azərbaycan və Ermənistanın sülh sazişi imzalaması üçün öz ərazisini təqdim etmək təklifini qüvvədə saxlayır" açıqlaması da bundan xəbər verir. Rusiyalı diplomat düşünür ki, Moskva İrəvan və Bakı arasında nizamlanma prosesində böyük və təsirli rol oynayıb. Qeyd edək ki, Azərbaycan və Ermənistan arasında yekun sülh sazişinin ABŞ-də, Gürcüstanda imzalanması ilə bağlı fikirlər də var. 

Siyasi şərhçi Elçin Alıoğlu "Sherg.az"a bildirib ki, Ermənistan hökumətinin "sülhə hazırıq" mesajları Qərb auditoriyasına hesablanmış görüntüdür. Ekspertin qənaətincə, A.Mirzoyanın "sazişin imzalanacağı yer və vaxt barədə dərhal məsləhətləşməyə hazırıq" deməsi, əslində, danışıqları uzatmaq üçün diplomatik duman yaratmaq cəhdidir: 

"Əgər İrəvan doğrudan da sülh istəyirsə, gərək bunun siyasi deyil, hüquqi əsasını formalaşdırsın, yəni Ermənistan Konstitusiyasını dəyişsin. Sülhün qarşısını alan təkcə köhnə düşüncə deyil. Ermənistanın ali qanunu hələ də Azərbaycanın suverenliyinə zidd müddəalar daşıyır. 1990-cı il Müstəqillik Bəyannaməsinə istinad edən preambula "Dağlıq Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsini" hədəf kimi saxlayır. Bu, 2025-ci ildə regionda yeni reallıqlar fonunda sadəcə arxaik deyil, təhlükəlidir. Azərbaycan üçün bu, ritorika yox, milli təhlükəsizlik məsələsidir. Konstitusiyada belə maddə olduğu müddətdə heç bir saziş davamlı ola bilməz. Çünki sonrakı hökumət həmin müddəaya istinad edib, sülhü ləğv edə bilər. Paşinyan reallıqda çıxılmaz vəziyyətdədir. Daxildə onu "Qarabağ klanı" adlanan revanşist çevrələr sıxışdırır. Xaricdə isə Qərb vasitəçiləri prosesin hərəkət etdiyini göstərmək üçün formal irəliləyiş tələb edir. Nəticədə, Ermənistanın diplomatik ritorikası praqmatik addımlarla üst-üstə düşmür. Bakı isə açıq şəkildə bəyan edir ki, söz deyil, nəticə gözlənilir. Konstitusiya dəyişməyincə, heç bir sənəd tamhüquqlu sülh kimi qəbul olunmayacaq".

Analitik hesab edir ki, əslində, prosesdə real dinamika sərhədlərin delimitasiyasından və iqtisadi əməkdaşlıqdan gəlir: 

"Qazax rayonunun dörd kəndinin qaytarılması, sərhədin 1976-cı il xəritələri əsasında müəyyənləşdirilməsi ilk praktik addımlar idi. Bu təcrübə göstərdi ki, danışıqlar yalnız konkret xəritələr və hüquqi baza üzərində aparıldıqda nəticə verir. Siyasi bəyanatlar isə bu fonu sadəcə müşayiət edir. İndi diqqət iqtisadi amillərə yönəlir. Azərbaycan Ermənistanın tranzit dəhlizindən istifadə ideyasına "sülhün iqtisadi dəyəri" kimi baxır. Paşinyanın "Sülh kəsişməsi" layihəsi reallaşarsa, İrəvan üçün real gəlir mənbəyi ola bilər. Amma bu, yalnız sabitlik və qarşılıqlı etimad şəraitində mümkündür. Yəni sülh əvvəlcə siyasi, sonra iqtisadi kapital tələb edir".

E.Alıoğlu qeyd edib ki, regional balansda əsas faktor Bakı-Ankara tandemi olaraq qalır: 

""Şuşa Bəyannaməsi" iki ölkəni təkcə hərbi-strateji müttəfiqlər deyil, həm də sülh arxitekturasının təminatçıları kimi birləşdirir. Türkiyə üçün Ermənistanla sərhədin açılması yalnız bir halda mümkündür. Əgər İrəvan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü şübhə altına alan bütün müddəalardan imtina edərsə, sərhədlər açılar. Bu, Ankaranın yox, reallığın diktəsidir. 2009-cu ilin "Sürix protokolları"nda edilən səhv təkrarlana bilməz". 

Ekspert İrəvanın 2026-cı ildə keçiriləcək Avropa Siyasi Birliyi sammitində Azərbaycan və Türkiyə prezidentlərini qəbul etməyə can atmasına da münasibət bildirib: 

"Bu, ancaq konkret dəyişikliklər fonunda baş verə bilər. Əks halda, belə dəvətlər yalnız simvolik jest kimi qalacaq. Azərbaycan və Türkiyə liderlərinin İrəvana səfəri sülhün başlanğıcı yox, nəticəsi olmalıdır. Əgər Paşinyan doğrudan da sülh istəyirsə, populizmə deyil, siyasi cəsarətə söykənməlidir. Əvvəlcə daxili sabitlik və seçki mandatı, sonra isə Konstitusiya islahatı baş verməlidir. Əks halda Ermənistan növbəti dəfə öz bəyanatlarının əsiri olacaq. Bu gün sülh sənədlərlə deyil, reallıqlarla yazılır. Qazax kəndlərinin qaytarılması, kommunikasiya layihələrinin bərpası, ticarət yollarının açılması sülhün dilidir. Əgər İrəvan bu dili öyrənməsə, regionun yeni memarlığında onun səsi sadəcə fon kimi qalacaq".