Dayanan “Sülh Körpüsü Bakının İrəvana mesajı qətidir

Sülh prosesi yalnız diplomatik sənədlər üzərində qurula bilməz: bu, ardıcıllıq tələb edir

Azərbaycan tərəfinin "Sülh Körpüsü" vətəndaş cəmiyyəti təşəbbüsü çərçivəsində iki ölkənin ekspertlərinin sentyabr ayında İrəvanda keçiriləcək görüşünü təxirə salmaq qərarı dialoqun rədd edilməsi kimi deyil, əksinə, bu dialoqun davam etməli olduğu mühitin keyfiyyəti barədə bir siqnal kimi qəbul edilməlidir. Onilliklər davam edən münaqişədən sonra “xalq diplomatiyası” həqiqətən də etimadın qurulması üçün vacib bir vasitə ola bilər. Lakin o, siyasi və informasiya reallıqlarından təcrid olunmuş şəkildə mövcud ola bilməz.

Əgər dialoq məkanı yenidən ərazi iddiaları ritorikası və müharibədən sonrakı reallıqların inkarı ilə dolacaqsa, əlaqələrə etibar etmək ideyasının özü formallığa çevrilmək təhlükəsi ilə üzləşir.

"Sülh Körpüsü" əvvəlcə iki ölkənin ekspert icmasının nümayəndələri, jurnalistlər və vətəndaş cəmiyyəti təşkilatları arasında birbaşa əlaqələrin qurulmasına imkan verdiyi üçün vacib idi. 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda keçirilən və Azərbaycan-Ermənistan sülh gündəliyinin irəliləməsində əsas mərhələyə çevrilən sammitdən sonra bu cür qarşılıqlı əlaqələrin əhəmiyyəti daha da artdı. Nümayəndə heyətlərinin qarşılıqlı səfərləri və İrəvan, Bakı, Saqkadzor və Qəbələdə keçirilən görüşlər münasibətlərin tədricən münaqişə məntiqindən siyasi həll və praktik əməkdaşlığa doğru dəyişdiyini nümayiş etdirdi.

Məhz buna görə də hazırkı fasilə başadüşüləndir. Bu, Ermənistandakı diplomatik yolla bəzi sosial-siyasi ritorika arasında mövcud ziddiyyəti göstərir. Bir tərəfdən, sülh gündəliyinin irəliləməsinə və Azərbaycanla münasibətlərin normallaşdırılmasına maraq var, digər tərəfdən, mediada və siyasi məkanda vaxtaşırı olaraq ərazi məsələlərinə, tarixi iddialara və münaqişədən sonrakı həll məntiqinə uyğun olmayan şərhlərə yenidən baxan bəyanatlar və kampaniyalar ortaya çıxır.

Xüsusilə, həssas bir nümunə xarici diplomatların Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələrinə səfərlərinə reaksiya idi. Bakı üçün bu, öz ərazisində xarici nümayəndələri qəbul etmək, onları bölgənin yenidənqurma prosesləri və mədəni-tarixi irsi ilə tanış etmək kimi suveren hüququnu həyata keçirmək məsələsi idi. Ermənistanın siyasi və media dairələrinin sonrakı tənqidləri bir daha yeni regional reallığın qavranılmasının nə qədər həssas olduğunu göstərdi.

Burada fundamental bir sual ortaya çıxır: sərhədin o biri tərəfində bu yeni nizamın əsaslarını şübhə altına alan hekayələr davam edərsə, “xalq diplomatiyası” effektiv şəkildə körpü rolunu oynaya bilərmi?

Bu sualın cavabı təkcə “Sülh Körpüsü” üçün vacib deyil. Bu, bütün normallaşma prosesini əhatə edir. Silahlı münaqişə başa çatdıqdan sonra sülh prosesi qaçılmaz olaraq danışıqlar masasının hüdudlarından kənara çıxır. Bu, siyasi mədəniyyətdə, ictimai müzakirə dilində və qonşu ölkəyə ictimai baxışda tədricən dəyişiklik tələb edir. Dövlətlər sənədlər imzalaya, açıq ünsiyyət və əlaqələr qura bilərlər, lakin bu qərarların davamlılığı nəticə etibarilə ictimai və siyasi elitaların yeni reallığı qəbul etmək istəyindən asılıdır.

Bu kontekstdə Azərbaycan ardıcıl olaraq hərbi münaqişənin keçmişdə qalmalı və iki dövlət arasında münasibətlərin ərazi bütövlüyü, suverenlik və qarşılıqlı tanınma prinsipləri əsasında qurulmalı olduğuna inanır. Bakı eyni zamanda, azad edilmiş ərazilərin bərpasını, regional kommunikasiyaların inkişafını və Cənubi Qafqazda nəqliyyat əlaqəsi ilə bağlı təşəbbüslər də daxil olmaqla yeni infrastruktur layihələrini təşviq edir. Bu məntiq sülhə müharibədən sonrakı müvəqqəti fasilə kimi deyil, yeni regional arxitekturanın formalaşması üçün təməl kimi baxır.

Məhz buna görə də Azərbaycanın mövqeyi əlaqələri rədd etmək deyil, onlar üçün əsaslı əsas tələb etməkdir. Dialoq köhnə münaqişə hekayələrini təkrarlamaq üçün platformaya çevrilmək əvəzinə gərginliyi azaltmağa, etimad yaratmağa və yeni reallığı möhkəmləndirməyə kömək etdikdə məna kəsb edir.

Bu, xüsusilə vətəndaş diplomatiyası üçün vacibdir. Onun dəyəri sadəcə görüşlərin, fotoşəkillərin və birgə tədbirlərin keçirilməsində deyil, münaqişəyə dair ictimai qavrayışları tədricən dəyişdirmək qabiliyyətindədir. Əgər ekspert dialoqu cəmiyyəti köhnə qarşıdurma məntiqinə qaytaran ictimai bəyanatlarla paralel olaraq aparılarsa, sülh prosesinin forması və məzmunu arasında uçurum yaranır.

Lakin fasilə mütləq geri addım demək deyil. Əksinə, bu, tərəflərin prinsipial olaraq yeni münasibətlər modelinə həqiqi hazırlığını sınamaq üçün bir yol ola bilər. Sülh prosesi yalnız diplomatik sənədlər üzərində qurula bilməz; bu, ardıcıllıq tələb edir. Eyni zamanda, normallaşma haqqında danışmaq və əldə edilən razılaşmaları və regionun yeni ərazi və siyasi reallığını şübhə altına ala biləcək revanşist şərhlərə yer qoymaq mümkün deyil.

Bu, Azərbaycan üçün 2020 və 2023-cü illərdəki hərbi münaqişələrdən sonra xüsusilə vacibdir. Bakıda bu hadisələrin nəticəsi ölkənin ərazi bütövlüyü məsələsinin son həlli və müharibədən sonrakı dövrə keçid kimi qəbul edilir. Buna görə də, ərazi məsələlərini əvvəlki münaqişə prizmasından yenidən şərh etmək cəhdləri akademik müzakirə kimi deyil, normallaşma prosesinin davamlılığına potensial təhdid kimi qəbul edilir.

Eyni zamanda, siyasi müzakirə ilə davamlı sülh arasındakı xətt məhz buradadır. Ermənistanın öz keçmişini, milli yaddaşını və tarixi qiymətləndirmələrini müzakirə etmək hüququ var. Lakin dövlətlərarası normallaşma üçün başqa bir şey prinsipial olaraq vacibdir: ölkənin siyasi və sosial qüvvələrinin mövcud beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri nəhayət qəbul etməyə və Azərbaycana qarşı ərazi mübahisələrinin siyasi istismarından imtina etməyə hazır olub-olmaması.

Buna görə də, "Sülh Körpüsü"nün dayandırılması qərarı sülh prosesinin özünün vəziyyəti ilə bağlı xəbərdarlıq kimi qəbul edilməlidir. Bakı dialoqa qapını bağlamır - əksinə, onun mövqeyinin məntiqi sülhü möhkəmləndirmək üçün şərait yaradıldığı təqdirdə əlaqələrin davam etdirilməsini nəzərdə tutur. Lakin “xalq diplomatiyası” siyasi iradənin yerini tuta bilməz və rəsmi sülh gündəliyi ilə münaqişə hekayələri arasındakı ziddiyyətləri müstəqil şəkildə kompensasiya etmək iqtidarında deyil.

Sülh prosesinin əsl sınağı, müharibə təhlükəsi aradan qalxdığı anda başlayır. Münaqişə davam etdikcə, tərəflər aşkar təhlükəyə cavab vermək məcburiyyətində qalırlar. Münaqişə bitdikdən sonra daha çətin bir vəzifə ortaya çıxır: cəmiyyətləri düşmən haqqında adi təsəvvürlərindən əl çəkməyə, yeni reallığı qəbul etməyə və sülhü müvəqqəti kompromis kimi deyil, uzunmüddətli siyasi norma kimi qəbul etməyə inandırmaq.

Bu baxımdan, "Sülh Körpüsü" ətrafındakı hazırkı fasilə daha geniş məna kəsb edir. Azərbaycan münaqişədən əməkdaşlığa keçməyə davam etmək istəyini nümayiş etdirir, eyni zamanda, sülhün birtərəfli layihə ola bilməyəcəyini vurğulayır. “Körpü”nün effekt verməsi üçün hər iki tərəf köhnə dövrün bitdiyini qəbul etməlidir. Əks təqdirdə, hətta ən aktiv vətəndaş dialoqu belə sadəcə pəncərə örtüyü kimi qalma riskini daşıyır - davamlı sülh isə reallığı qəbul etməklə başlayır, onu yenidən nəzərdən keçirməyə çalışmaqla deyil.

Müəllif: Zaur Nurməmmədov