Dil suverenliyi, yoxsa iqtisadi praqmatizm? Rus sektorunun gələcəyi

Azərbaycan dilində təhsilin keyfiyyətinin sistemli şəkildə yaxşılaşdırılmasına əsaslanan müzakirə üçün unikal fürsət var

Jurnalist Azər Həsrətin Azərbaycanda dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən rus dilində təhsilin tədricən ləğv edilməli olduğu barədə açıqlamaları cəmiyyətdə və sosial mediada ciddi ajiotaj doğurub. Onun əsas tezisi əmək bazarında rus dilinə universal tələbat ideyasının süni şəkildə davam etdirilən bir mif olması və rusdilli məktəblərin geniş şəbəkəsinin saxlanılmasının Rusiyanın mədəni və siyasi təsirini qorumağın könüllü bir forması olmasıdır. Bu mövqe uzun müddətdir dilçiliyin hüdudlarından kənara çıxan, milli kimlik, dövlət suverenliyi və praktik məqsədəuyğunluq məsələlərinə toxunan və emosional cəhətdən yüklənmiş müzakirənin bir tərəfini əks etdirir.

Bu müzakirəni başa düşmək üçün hər iki tərəfin arqumentlərini ardıcıl olaraq, emosiyalara deyil, faktlara, statistikaya və sosial kontekstə əsaslanaraq nəzərdən keçirmək vacibdir. İslahat tərəfdarlarının mövqeyinin təsdiqlənə bilən faktlara və dövlət quruculuğu məntiqinə əsaslandığı aspektlərdən başlamaq məntiqlidir. Azərbaycanda dövlət idarəçiliyi, elektron hökumət portalları, inzibati prosedurlar və məhkəmə sistemi tamamilə Azərbaycan dilində aparılır. Bu, vətəndaşların dövlətlə ünsiyyət üçün başqa dillərdə danışmaq ehtiyacını obyektiv şəkildə minimuma endirir ki, bu da məntiqi olaraq simvolik bir arqumentə gətirib çıxarır: rusdilli sektorun daralması mədəni məkanın dekolonizasiyasının təbii bir mərhələsi və 1990-cı illərdə başlayan müstəqil Azərbaycanın dil siyasətinin davamı kimi görünür.

Eyni zamanda, dəyişiklik tərəfdarları tez-tez universitetlərə qəbulda balanssızlığa işarə edərək, rəqabətin aşağı olması səbəbindən oxşar ixtisaslar üzrə rusdilli sektorda keçid balının bəzən daha aşağı olduğunu qeyd edirlər. Təkcə bu göstəricilər təhsilin keyfiyyətində fərqi sübut etməsə də və kvota strukturunun hərtərəfli təhlilini tələb etsə də, resursların yenidən bölüşdürülməsi üçün praqmatik arqumenti dəstəkləyir. Büdcə siyasəti baxımından paralel rusdilli infrastrukturun saxlanmasına xərclənən vəsaitlər bu gün ölkənin qlobal iqtisadiyyatdakı mövqeyini müəyyən edən ingilisdilli təhsilin və rəqəmsal səriştələrin (İT) inkişafına daha yaxşı yönəldiləcək.

Bununla belə, rusdilli sektorun tamamilə bağlanmasını müdafiə edənlərin mövqeyi ciddi praktik əks-arqumentlərlə qarşılaşır ki, bunlardan ən əsası açıq statistika ilə dəstəklənən cəmiyyətin real tələbləridir. Azərbaycanda təxminən 150 min məktəbli rus dilində təhsil alır - ölkədəki ümumi şagird sayının təxminən 10%-i - və Bakıda rus dilində dərslərə tələbat son illərdə durmadan artır. Bu maraq yerli səylərdən qaynaqlanır: yüzlərlə azərbaycandilli ailə hər il uşaqlarını rusdilli sektora qoyur və bu da praktik karyera mülahizələri ilə bağlıdır. Çünki rus dili biznes, turizm, bankçılıq, özəl tibb və xidmət sektoru üçün əsas olaraq qalır.

Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanda coğrafi bölgü mövcuddur: regionlarda rus dili praktik olaraq öz utilitar əhəmiyyətini itirsə də, Bakıda bu, hələ də yüksək maaşlı iş yerləri üçün məcburi tələbdir. Bu tələb alternativ təhsildə infrastrukturun çıxılmazlığı ilə sıx bağlıdır, çünki dövlət məktəbləri demək olar ki, yüksək keyfiyyətli ingilis dilində təhsildən məhrumdur və ingilis dilində tədris bahalı özəl liseylərin əsasını təşkil edir. Orta təbəqəli ailələrin əksəriyyəti üçün seçim rus və ingilis dilləri arasında deyil, pulsuz Azərbaycan və pulsuz rusdilli sektorlar arasındadır. Burada rus dili yüksək keyfiyyətli ikidilliyə nail olmağın yeganə əlçatan vasitə kimi xidmət edir. Bundan əlavə, metodoloji dəstəyin səviyyəsi valideynlərin seçimində mühüm amil olaraq qalır: müstəqillik dövründən bəri, Azərbaycan dilində təhsil, elmi və metodoloji ədəbiyyat, xüsusən də elm və İT sahələrində, həcm və keyfiyyət baxımından rusdilli həmkarlarından aşağı səviyyədə qalıb və bu da ailələri uşaqları üçün daha geniş bilik bazası axtarmağa məcbur edir.

Dilin gündəlik təcrübədə dərin kök salması müzakirəni son dərəcə həssas edir, lakin onun ictimai müzakirəsi çox vaxt həddindən artıq emosionallıqla müşayiət olunur. "İmperiya boyunduruğu" və ya "manqurtlar" kimi etiketlərin istifadəsi müzakirəni təhsil islahatı sahəsindən siyasi qarşıdurma sahəsinə yönəldir və yalnız uşaqlarının karyera perspektivləri naminə ikidilliliyi seçən vətəndaşların əhəmiyyətli bir hissəsini damğalayır.

Məsələni siyasətdən kənarlaşdırma vacibdir, çünki Azərbaycanın dil siyasətinə geosiyasətdən və rəsmi Bakının incə diplomatik manevrlərindən təcrid olunmuş şəkildə baxıla bilməz. Ölkə rəhbərliyi ənənəvi olaraq rusdilli təhsilin qorunmasını mühüm diplomatik aktiv və multikulturalizmin sübutu kimi təqdim edir.

Bu, Prezident İlham Əliyevin dəfələrlə vurğuladığı bir məqamdır. Məsələn, 2018-ci ilin dekabr ayında "Rossiya-24" televiziya kanalına verdiyi müsahibədə Prezident bildirib: "Biz Azərbaycanda rus dilini başqa heç bir dövlətin dili hesab etmirik. Bu, bizim irsimizdir. Rus dilini qoruyub saxlamağımız düşünürəm ki, mədəniyyətimizin göstəricisidir".

Bu kontekstdə məktəblər və xarici universitetlərin filialları şəbəkəsinin fəaliyyəti təhsil multikulturalizminin bir elementi kimi qəbul edilir və bu, Azərbaycanın qlobal akademik məkana açıqlığını əks etdirir. Dövlət dilinin gücləndirilməsi siyasətinə sadiq qalaraq, ölkə rəhbərliyi eyni zamanda, mövcud təhsil infrastrukturunu mədəni əlaqələrin və akademik mübadilənin qorunması üçün bir resurs kimi qoruyur. Bu paradiqmada istənilən radikal inzibati dəyişikliklər inklüzivlik və çoxvektorluluq siyasətindən uzaqlaşma kimi qəbul edilə bilər ki, bu da təhsilin mümkünlüyünün beynəlxalq səhnədə dövlətin uzunmüddətli imic maraqları ilə diqqətlə balanslaşdırılmasını tələb edir.

Digər postsovet dövlətlərinin təcrübəsi aydın şəkildə göstərir ki, yuxarıdan məcburi dil islahatları nadir hallarda diqqətdən kənarda qalır. Ukrayna milli təhlükəsizliyə birbaşa təhdidlə üzləşərkən, təhsil sisteminin dövlət dilinə köklü və son dərəcə sürətli keçidini həyata keçirərkən, Baltikyanı ölkələr onilliklər boyu davam edən və dərin sosial bölünmələrlə müşayiət olunan sərt qanunvericilik keçidindən keçdi. Bu fonda Qazaxıstanın üçdillilik konsepsiyası vasitəsilə təkamül yolu, demoqrafik amillər səbəbindən rusdilli təhsilin payının tədricən və təbii olaraq azaldığı Moldova nümunəsi də diqqət çəkir.

Bu beynəlxalq təcrübə göstərir ki, istənilən dil islahatının uğuru qadağaların radikal təbiəti ilə deyil, dəyişiklik tempi, dövlətin arqumentlərinin şəffaflığı və cəmiyyətin özünün dəyişiklikləri qəbul etmək istəyi ilə müəyyən edilir. Nəticə etibarilə, Azərbaycanda rus dili ilə bağlı müzakirə iki real anlayışın toqquşmasıdır: biri milli kimliyə və suverenliyə üstünlük verir, digəri isə praqmatizmi, təhsil seçiminin qorunmasını və çoxdilliliyin rəqabətli iqtisadi üstünlüklərini vurğulayır. Azərbaycan dövlətinin hazırda rus dilində tədrisdən imtina etmək planının olmaması cəmiyyətə bu müzakirəni sivil şəkildə - siyasi etiketlər olmadan, iqtisadi hesablamalara və ən əsası, gələcək nəsillər üçün ən yaxşı təbii stimula çevrilməli olan Azərbaycan dilində təhsilin keyfiyyətinin sistemli şəkildə yaxşılaşdırılmasına əsaslanaraq aparmaq üçün unikal bir fürsət verir.

Müəllif: Zaur Nurməmmədov