Dili heç bir dilə qurban vermək olmaz Professor

“Bir vaxt Ayaz müəllimin “Retro” verilişi var idi. Həmin veriliş əvvəlki ənənəyə müraciət edirdi. Bizim ənənələrimiz nümayiş etdirilirdi, biz onu həvəslə gözləyirdik. Eləcə də biz öz dilimizin tarixinə baxaq, oradan yararlanaq. Uğurlu söz və ifadələri dialektlərimizdən gətirək, nəinki rus, türk dillərindən. Hər bir xalqın dili müstəqil şəkildə inkişaf edən dildir. Ümummilli Liderimiz deyirdi ki, “Bizim dilimizin adı Azərbaycan dilidir”. Bu dil öz qanunlarına əsasən inkişaf etməlidir, bunu unutmaq olmaz”.

Bu barədə Modern.az-a açıqlamasında Nəsimi adına Dilçilk İnstitutunun Monitorinq və linqvistik təhlil şöbəsinin müdiri, professor Sevinc Əliyeva rejissor Ayaz Salayevin “Baku Aktual verilişindəki çıxışına münasibət bildirərkən deyib.

O bildirib ki, hər xalqın nümayəndəsi yazıçısı, müəllimi, ziyalısı dilin qorunması üçün çalışır:

“Azərbaycan dili türk dilləri ailəsində yer alan bir dildir. Amma bu dilin özünün keçdiyi tarixi inkişaf yolu var. Bugünkü məqamda Azərbaycan dilini sevən və qorumağa çalışan dilçi və türkoloq kimi deyə bilərəm ki, Azərbaycan dili türk dilləri ailəsinə mənsub, amma özünün gözəl fonetik və sintaktik quruluşu olan, zəngin lüğət tərkibinə malik bir dildir. Bu dil heç bir dilin təsirinə məruz qalmamalıdır. Bilirsiniz ki, dilimizə ən əvvəldə ərəb və fars dillərinin təsiri olub. Dilimizin lüğət tərkibində 60-70% sözlərin ərəb və fars mənşəli olmasında biz bunu görürük. Daha sonra rus dili olub ki, bunun da nəticəsində sözlərimizin 10-15%-nin rus dili və onun vasitəsilə dilimizə keçən avropa mənşəli sözlərdir”.

Professor bildirib ki, ortaq türk əlifbasının qəbul edilməsi türkoloqların, türk dilləri ailəsini və Azərbaycan dilini sevən ziyalılarımızın arzusu olub:

“Amma bu o demək deyil ki, Azərbaycan dilinin türk dilinə, yaxud türk dilinin Azərbaycan dilinə təsirini biz qəbul edirik. Mən arzu edirəm ki, Azərbaycan dili ziyalılarımızın, yazıçılarımızın arzusuna müvafiq şəkildə müstəqil Azərbaycanın dili kimi inkişaf etsin, qorunsun. Ulu Öndərimiz deyirdi ki, “Mən bu didə danışmağımla fəxr edirəm”. Biz də bu fəxarəti, qüruru qəlbən hiss etməliyik. Bizim dilin qorunması üçün cənab Prezident tərəfindən sərəncam və fərmanlar imzalanır. Həmin fərmanlarda müəyyən müddəalar öz əksini tapır. Məsələn 9 aprel 2013-cü il tarixli "Azərbaycan dilinin təhlükəsizliyinin qorunması və dövlət daxilində istifadənin daha da gücləndirilməsi ilə bağlı tədbirlər haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı"nın nəticəsi olaraq Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nəsimi adına Dilçilk İnstitutunda açılan şöbələrdən biri də monitorinq şöbəsi idi. O şöbənin fəaliyyət istiqaməti dilimizin saflığını qorunmasıdır. Dili heç bir dilə qurban vermək, dilin lüğət tərkibini hansısa dilə, xalqa xoş gəlsin deyə dəyişmək olmaz”.

Müsahibimiz sonda qeyd edib ki, dilinə gələn sözü yaşadan xalqdır:

“Dilə hər hansı sözün gəlişindən narahat olmaq lazım deyil. Vaxtilə dilimizə “spiker”, “kreativ” sözləri gəldi. Amma o sözlər dilimizdə yaşamadı, duruş gətirə bilmədi. Çünki dilini sevən, qoruyan xalq o sözləri qəbul etmədi. Bəzi alınma sözlər dilimizin lüğət tərkibində var, amma o sözləri biz artıq qəbul etmişik. Həmin sözləri biz illər boyu işlətmişik, indi onları süni şəkildə uyğunsuz və uğurlu olmayan söz və ifadələrlə əvəz etməyin əleyhinəyəm. Bu gün qloballaşma şəraitində dilimizə yeni texnologiyalarla bərabər müəyyən anlayışlar gəlir. O sözləri yerli-yersiz qəbul etmək olmaz. Cənab Prezidentin vurğuladığı kimi dilimizə yerli-yersiz alınmaları gətirməyə ehtiyac yoxdur. Hər hansı bir söz məfhumla bərabər gəlirsə, artıq termindir, məfhumun adıdır. Terminlə sözü qarışdırmaq olmaz, bu gün terminləri yerli-yersiz əvəz etmək olmaz. Sözləri xalq işlədəcəksə yaşadacağıq, işlətməyəcəksə yaşamayacaq və dilimizdən bəzi uğursuz söz və ifadələr kimi çıxıb gedəcək”.

Qeyd edək ki, rejissor Ayaz Salayev "Baku Aktual" verilişində səsləndirdiyi fikirlər qalmaqala səbəb olub. O deyib ki, bizim üçün rus dili yox, türk dili təhlükəlidir. "Bizim üçün rus dili yox, türk dili təhlükəlidir. Mənim tələbəm "kasaba" deyir, "qəsəbə" sözünü heç evdə eşitməyib.

Dilimiz rus dilinə görə ayrı dil kimi qorunub saxlanıldı. Orta təhsili olan adam ən azı bir dili doğma dili kimi bilməlidir. Adamın beyninə ikinci dil yerləşmirsə, gərək gedib kənd təsərrüfatı ilə məşğul olsun. Şəhərdə onun işi yoxdur. Şərq meyillisənsə, onda ərəb, fars dillərini öyrən. Nəyə görə valideynlər övladlarını rus bölməsinə qoyur? Hər halda övladının pisliyini istəmir. Azərbaycan bölməsində keyfiyyəti qaldıra bilmirlər deyə rus bölməsini bağlamaq istəyirlər", - rejissor bildirib.