Dövlətin sosial tələblərə cavab vermək qabiliyyəti zəiflədikcə, rejimin sabitlik vədi etibarlılığını itirdi

“İrandakı son hadisələr zahirən etirazlar, edamlar və sərt təhlükəsizlik tədbirləri kimi görünsə də, əslində, onlar daha uzun tarixi və sosial yığılmanın nəticəsidir. İllərdir ki, ölkə ağır iqtisadi sanksiyalar, struktur problemləri və siyasi sərtlik nəticəsində yaranan çıxılmaz vəziyyətlə üzləşib. Yüksək inflyasiya, işsizlik, gəlir bölgüsünün pisləşməsi və xüsusən də gənc əhali arasında gələcək gözləntilərin aşınması İran cəmiyyətində səssiz, lakin dərin bir iğtişaş yaratmışdır. Müəyyən bir nöqtədən sonra bu iğtişaşlar yalnız iqtisadi tələblərlə məhdudlaşmamış, siyasi təmsilçilik, ədalət və ləyaqət axtarışına çevrilmişdir”.

Bu barədə Bizimyol.info xəbər portalına beynəlxalq münasibətlər üzrə ekspert Mehmet Gökhan Özçubukçu danışıb. Ekspert qeyd edib ki, İran cəmiyyətinin əhəmiyyətli bir hissəsi uzun illərdir zülm və sabitlik arasında qurulmuş kövrək tarazlığı qəbul etmişdi: “Dövlət ideoloji legitimliyə və təhlükəsizliyə vurğu edərək idarəetməsini davam etdirsə də, cəmiyyət minimal nizam müqabilində siyasi tələblərini arxa planda saxlamağa üstünlük vermişdi. Lakin bu tənlik son illərdə pozulub”.

Mehmet Gökhan Özçubukçu

Ekspertin sözlərinə görə, iqtisadi böhran dərinləşdikcə və dövlətin sosial tələblərə cavab vermək qabiliyyəti zəiflədikcə, rejimin "sabitlik" vədi etibarlılığını itirdi: “Bu gün küçələrdə əks olunan etirazlar sadəcə rejimə qarşı müxalifət deyil; həm də mövcud sistemin artıq davamlı olmadığına dair güclü bir inamın ifadəsidir”.

Mehmet Gökhan Özçubukçu hesab edir ki, İran administrasiyasının sosial iğtişaşlara reaksiyası islahat və ya danışıqlardan daha çox təhlükəsizlik mərkəzli dövlət refleksi olmuşdur. “Bu yanaşmanı yalnız sərtlik və ya özbaşınalıq prizmasından oxumaq natamamdır. Çünki İran dövlət ənənəsi daxili sabitliyə böhran dövründə mövcudluq məsələsi kimi yanaşır. Rejim, ictimai hərəkatların nəzarətsiz yayılmasının ölkəni daha geniş qeyri-sabitliyə sürükləyə biləcəyindən qorxaraq, nizam-intizamın qorunmasına üstünlük verib.

Bu çərçivədə təhlükəsizlik qurumları və məhkəmə sistemi prosesdə əsas aktyorlara çevrilib. Məhkəmə mexanizmi normal dövrlərdə hüquqi funksiyanı yerinə yetirsə də, böhran dövründə siyasi sabitliyi dəstəkləyən bir element kimi yerləşdirilib. Sürətləndirilmiş məhkəmə prosesləri, cinayətlərin sərt tərifləri və çəkindirici cəzalar rejimin cəmiyyətə açıq mesajının bir hissəsidir. Dövlət nizam-intizamın pozulmasına yol verməməkdə qərarlıdır”.

Ekspertin fikrincə, ölüm hökmünün yenidən tətbiqi də bu çəkindirmə axtarışının davamıdır: “Bu seçimlər rejim tərəfindən ictimai asayişin qorunmasına yönəlmiş kimi izah edilsə də, cəmiyyətin geniş təbəqələri arasında ədalət və legitimlik qavrayışını sarsıdan bir təsir yaradır. Bu məqamda rejimin üzləşdiyi fundamental ziddiyyət aşkar olur. Bu təhlükəsizliyə üstünlük verən yanaşma qısa müddətdə nəzarəti təmin edə bilər. Lakin uzunmüddətli perspektivdə dövlət və cəmiyyət arasında etimad bağını pozmaq riski daşıyır. Sərt tədbirlər asayişi qoruya bilər, lakin onlar təkbaşına sosial razılıq yarada bilməz. İranın üzləşdiyi əsl məsələ, təhlükəsizlik narahatlıqlarını tamamilə nəzərə almadan siyasi və hüquqi kanallar vasitəsilə sosial tələbləri mənimsəyə biləcək bir tarazlığı qoruyub saxlaya bilib-bilməməsidir”.

İradə Cəlil, Bizimyol.info