Dünya yoxa çıxır: 6 cı dəfə

Artıq Yer kürəsində əksər canlı orqanizmləri məhv edən fəlakətli hadisələr baş verib. 

“Cebheinfo.az” xəbər verir ki, “RBC Trends” nəşrinin yazdığına görə, indiki yox olma prosesi unikaldır. Bu, əvvəlki təbii fəlakətlərdən fərqli olaraq, insan fəaliyyəti ilə təhrik edilib. Alimlər hazırkı vəziyyəti altıncı kütləvi yoxluq adlandırırlar.

Sənaye erasının əvvəlindən planetdə orta temperatur 1,1°C artıb. Bu, artıq ekoloji fəsadlar zəncirinə səbəb olur. “Planet Today” yazır ki, iqlim proseslərinin geridönməz olduğu hədd 1,5°C-dir. Bu rəqəmin hətta 0,4°C-dən artıq olması təbii fəlakətlərin idarəolunmaz artımına səbəb ola bilər.

Gələcək ssenarilər isə belə dəyişir: ən pis ssenaridə temperatur sənayedən əvvəlki səviyyədən 3,6°C yuxarı qalxa bilər. Bu, əksər canlıların uyğunlaşa bilməyəcəyi şərait yaradacaq. Qlobal istiləşmə artıq iqlim zonalarını dəyişir və növləri adi yaşayış yerlərindən sıxışdırır.

Nəslin kəsilməsini sürətləndirən əsas amil təbii ekosistemlərin məhv edilməsi idi. Böyük miqyaslı meşələrin qırılması, urbanizasiya, su və torpağın çirklənməsi, kənd təsərrüfatı və ehtiyatların çıxarılması milyonlarla növün yaşayış yerlərinin itirilməsi ilə nəticələnib. Məsələn, ən çox biomüxtəlifliyə malik olan Braziliyada 10 000-dən çox növün nəsli kəsilmək təhlükəsi var.

İnsan fəaliyyəti də təhlükəli mikroorqanizmlərin yayılmasına kömək edir. Buna bir nümunə amfibiya populyasiyalarını məhv edən Batrachochytrium dendrobatidis göbələyidir. Son 30 ildə o, demək olar ki, bütün planeti əhatə edib. Göbələklərin yayılması heyvanların, xüsusən də sürünənlərin qlobal ticarəti ilə bağlıdır.

Amfibiyaların yox olması bütün ekosistemə təsir edir. Onların yox olması həşəratların, o cümlədən təhlükəli xəstəliklərin daşıyıcılarının - malyariya, dang qızdırması və başqalarının sayının artmasına səbəb olur. Bu, bir halqanın yoxa çıxmasının ekoloji tarazlığı necə dəyişə biləcəyinin bariz nümunəsidir.

Yer kürəsinin tarixində hər biri vulkanik fəaliyyətdən tutmuş asteroidlərin təsirinə qədər müxtəlif amillərin səbəb olduğu beş kütləvi məhv olub. Onların ən məşhurlarından biri 66 milyon il əvvəl dinozavrları məhv edən Təbaşir-Paleogen dövrünün yox olması hadisəsidir. Ancaq indiki yox olma fərqlidir, bu, insanın gündəlik fəaliyyəti nəticəsində baş verir.

Növlərin yox olması bir çox amillərə görə baş verə bilər. Məsələn, məhdud diapazon, genetik müxtəlifliyin olmaması və ya yerli növlərin müdafiə mexanizmləri olmayan yad yırtıcıların gətirilməsi. Endemiklər - yalnız bir bölgədə yaşayan heyvanlar və bitkilər xüsusilə həssas sayılırlar.

Bu gün nəslin kəsilməsi təbii şəraitdən yüz dəfələrlə tez baş verir. Bir çox növ elm tərəfindən kəşf edilmədən yoxa çıxır. Bu, həm iri heyvanlara, həm də biosfer proseslərinin sabitliyində mühüm rol oynayan mikroorqanizmlərə aiddir. Alimlərin fikrincə, planetin ərazisinin yalnız 3%-ni həqiqətən “bakirə” adlandırmaq olar - burada ekosistemlər insan müdaxiləsi olmadan qorunub saxlanılıb. Qalan ərazilər artıq sivilizasiyanın təsirinə məruz qalıb: tikinti, kənd təsərrüfatı, sənaye və hərbi fəaliyyət yerli növlərin yerini dəyişib və ya məhv edib.

Sənaye emissiyaları və kütləvi tikinti təkcə landşaftları məhv etmir, həm də atmosferin və suyun kimyəvi tərkibini dəyişir. Bu, mikroorqanizmlərdən tutmuş böyük yırtıcılara qədər qida zəncirinin bütün səviyyələrinə təsir göstərir. Xüsusilə buzların əriməsi səbəbindən nəsli kəsilmək təhlükəsi ilə üzləşən qütb ayıları kimi üst keçidlər çox ağır zərbə vurur.

İndiki insan qlobal superyırtıcı kimi çıxış edir. O, digər yırtıcılarla rəqabət aparır, otyeyənlərin sayına nəzarət edir və təbii landşaftları aktiv şəkildə dəyişdirir. İlk nəslin kəsilməsi dalğaları ovçuluq nəticəsində yaranıb, lakin indi yaşayış yerlərinin məhv edilməsi və iqlim dəyişikliyi böyük rol oynayır.

Nəsli kəsilmiş hər növ bir itkidir, bunun nəticələri gözlənilməz ola bilər. Bu, bəzən zəncirvari reaksiyaya səbəb olur: bəzi növlər yox olur, digərləri nəzarətsiz şəkildə çoxalır. Bu balanssızlıq qurulmuş ekosistemləri məhv etmək və yeni məhv dalğalarına səbəb olmaq potensialına malikdir.

Xəzər
“Cebheinfo.az”