Dünyanın hər nöqtəsini təsir altına alan ən böyük ekoloji problem... İqlim dəyişikliyinin səbəbləri nələrdir?

İqlim dəyişikliyinə ilk növbədə, nəqliyyat və elektrik enerjisi istehsalı, həmçinin sement istehsalı, meşələrin qırılması və kənd təsərrüfatı üçün qalıq yanacaqların yandırılması və digər antropogen amillər səbəb olur.

İqlim dəyişikliyi dövrümüzün ən böyük ekoloji problemlərindən biridir. Artan istixana qazı emissiyaları Avstraliya və ABŞ-da indiyə qədər qeydə alınmış ən dağıdıcı meşə yanğınlarından tutmuş, Afrika, Yaxın Şərq və Asiyanın bəzi hissələrini dağıdan çəyirtkələrin məhsullarının məhv edilməsinə, Antarktidada temperaturun ilk dəfə 20°C-dən yuxarı qalxmasına qədər bütün dünyada fəlakətlərə səbəb olan qlobal temperaturun sürətli və davamlı artmasına səbəb olub.

Alimlər xəbərdarlıq edirki, Arktika bölgələrində buzların əriməsi, Qrenlandiyanın buz təbəqəsinin görünməmiş əriməsi, altıncı kütləvi məhvin sürətlənməsi və Amazon tropik meşələrində meşələrin qırılmasının artması da daxil olmaqla, bir sıra fəlakətli dönmə nöqtələrindən keçir.

İqlim böhranı tropik fırtınaların və qasırğalar, istilik dalğaları və daşqınlar kimi digər hava hadisələrinin əvvəlkindən daha intensiv və tez-tez olmasına səbəb olur. Bu gün bütün istixana qazları emissiyaları dərhal dayandırılsa belə, növbəti illərdə qlobal temperatur yüksəlməyə davam edəcək. Mütəxəssislərin fikrincə, emissiyaları tez və kifayət qədər effektiv şəkildə azaltmaq üçün hökumətlər aşağı karbonlu enerji mənbələrinin xərclərini azaltmaq üçün yaşıl innovasiyalar üçün maliyyəni əhəmiyyətli dərəcədə artırmalı və bir sıra digər siyasətlər qəbul etməlidirlər. Məsələn; karbon vergisindən danışmaq olar. Bu gün dünyanın 27 ölkəsində karbon vergisi tətbiq edilir. Amma bir nüansı da qeyd edək ki, karbon vergiləri elektrik enerjisi sənayesində təsirli olsa da, kömür istehsalına ciddi təsir göstərməyib. Karbon vergisi İsveçdə effektiv şəkildə tətbiq edilir. İsveçdə karbon vergisi ton başına 127 dollardır.

İqlim dəyişikliklərinin önəmli səbəblərindən biri də qida tullantılarının idarə edilməsində olan problemlərdir. Məsələn; istehlak üçün istehsal olunan qida məhsullarının üçdə biri - təqribən 1,3 milyard ton israf edilir və ya itirilir. Bu, 3 milyard insanı qidalandırmaq üçün kifayətdir. Qida tullantıları və itkiləri illik istixana qazı emissiyalarının təxminən dörddə birini təşkil edir.

Digər məsələ biomüxtəlifliyin itməsidir. Belə ki, WWF-nin 2020-ci il hesabatı 1970-2016-cı illər arasında məməlilərin, balıqların, quşların, sürünənlərin və suda-quruda yaşayanların populyasiyasının orta hesabla 68% azaldığını ortaya qoydu. Hesabat bu biomüxtəlifliyin itkisini müxtəlif amillərlə əlaqələndirir, lakin ilk növbədə torpaqdan istifadənin dəyişməsi, xüsusən də ən çox otlaq sahələrinə çevrilməsi, məsələn, otlaq sahələrinə və insan bağlarına çevrilməsi. Aparılan araşdırmalar göstərir ki, Yer kürəsindəki vəhşi təbiətin altıncı kütləvi yoxa çıxması sürətlənir. 500-dən çox quru heyvan növü nəsli kəsilmək ərəfəsindədir.

İqlim dəyişikliyinin digər səbəbi plastik çirklənməsidir. 1950-ci ildə dünyada hər il 2 milyon tondan çox plastik istehsal olunurdu. 2015-ci ilə qədər bu illik istehsal 419 milyon tona çataraq ətraf mühitdəki plastik tullantıların miqdarını daha da artırdı. “Nature” elmi jurnalının hesabatında qeyd olunub ki, bu gün təxminən 14 milyon ton plastik okeanlara daxil olur və vəhşi təbiətə və orada yaşayan heyvanlara zərər verir. Tədqiqat göstərdi ki, heç bir tədbir görülməsə, 2040-cı ilə qədər plastik böhranı ildə 29 milyon metrik tona çatacaq. Mikroplastikləri də daxil etsək, 2040-cı ilə qədər okeanda plastikin ümumi miqdarı 600 milyon tona çata bilər. Plastiklərin parçalanması 400 il çəkir,plastik çirklənmənin ətraf mühitə uzunmüddətli, geri dönməz təsirlərini proqnozlaşdıra bilmərik.

İqlim dəyişikliklərinin ən önəmli səbəblərindən biri meşələrin qırılmasıdır. Belə ki, dünyada 300 futbol meydançası boyda olan meşə sahəsi təmizlənir. 2030-cu ilə qədər planetin meşələrinin 10%-i məhv ola bilər. Hesablamalara görə, meşələrin qırılması dayandırılmasa, bütün meşələr 100 ildən az müddətdə yox ola bilər.

Meşələrin ən çox qırıldığı üç ölkə Braziliya, Konqo Demokratik Respublikası və İndoneziyadır. Hər il dünyada 10 milyon hektar ağac bitkilərə, mal-qaraya və kağız kimi materiallara yer açmaq üçün qlobal miqyasda kəsilir.

Bu günün ən böyük ekoloji problemlərindən biri açıq havanın çirklənməsidir. Bu da iqlim dəyişikliyinin əsas səbəblərindəndir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) məlumatına görə,, hər il dünyada təxminən 4,2 milyondan 7 milyona qədər insan havanın çirklənməsi səbəbindən ölür. 2023-cü ildə aparılan araşdırmaya görə, dünyanın ən çirkli bölgələrindən biri olan Cənubi Asiyada havanın çirklənməsi gözlənilən ömür müddətini təxminən beş il azaldıb. Tədqiqatlar göstərir ki, insanlar tərəfindən törədilən istixana qazı emissiyalarının 30%-i heyvandarlıq və balıqçılıqdan qaynaqlanır. Kənd təsərrüfatı istehsalı gübrələrin istifadəsi ilə azot oksidi kimi istixana qazlarını buraxır. Dünyada kənd təsərrüfatı torpaqlarının 60%-i mal-qara yetişdirilməsinə ayrılsa da, bu, qlobal ət istehlakının yalnız 24%-ni təşkil edir. Kənd təsərrüfatı nəinki geniş ərazini tutur, həm də böyük miqdarda şirin su istehlak edir və bu onu siyahıdakı ən böyük ekoloji problemlərdən biri edir. Əkin sahələri və otlaqlar Yer kürəsinin quru səthinin üçdə birini əhatə edir və dünyanın məhdud şirin su ehtiyatlarının dörddə üçünü istehlak edir.

Alimlər və ekoloqlar davamlı olaraq xəbərdarlıq edirlər ki, hazırkı qida sistemimizi yenidən nəzərdən keçirməliyik; daha bitki əsaslı pəhrizə keçid adi kənd təsərrüfatının karbon izini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.

İqlim dəyişikliyinin bir səbəbi də torpağın deqradasiyaya uğramasıdır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının məlumatına görə, planetin torpağının təxminən 40%-i deqradasiyaya uğrayıb. Torpağın deqradasiyası üzvi maddələrin itirilməsinə, torpaq strukturunun dəyişməsinə və yaxud torpağın münbitliyinin azalması deməkdir. Çox vaxt zəhərli kimyəvi maddələrin və çirkləndiricilərin istifadəsi də daxil olmaqla, ənənəvi kənd təsərrüfatı təcrübələri kimi insan fəaliyyətinin nəticəsidir.

Azərbaycan da iqlim dəyişikliyindən kənarda qalmayıb. Belə ki, statistik məlumatalara görə, son 100 ildə Azırbaycanda orta illik istilik 0,4-1, C dərəcə artıb.

Xatırladaq ki, Azərbaycan BMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyasını 1995-ci ildə ratifikasiya, Kioto Protokolunu 2000-ci ildə təsdiq etmişdir. Eyni zamanda 2015-ci ildə Kioto protokolu üzrə öhdəliklərin yerinə yetirilməsinin 2-ci dövrü üçün qəbul edilmiş Doha əlavəsini də ratifikasiya edib.

Keçən il Bakıda COP29 tədbiri keçirildi. COP29 tədbirlərində urbanizasiya, şəhərsalma, sağlamlıq, kənd təsərrüfatı, su çatışmazlığı, təhsil, maliyyə və digər sahələrin iqlim dəyişikliyi ilə əlaqəsi barədə məsələlər müzakirə olundu. COP29-da iqlim dəyişikliklərinin qarşısının alınması məqsədilə çox mühim qərarlar qəbul olundu. Gələcək illərdə COP 29-un nəticəlrinin təsirini bütün dünya görəcək.

İradə Cəlil, Bizimyol.info

Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyi (MEDİA)

Məqalə, Medianın İnkişafı Agentliyinin onlayn media subyektlərinə (veb-saytlara) maliyyə dəstəyi əsasında hazırlanıb.

İstiqamət: 6.3.17. ekologiya və ətraf mühitin mühafizəsi.

Məqalə, Medianın İnkişafı Agentliyinin onlayn media subyektlərinə (veb-saytlara) maliyyə dəstəyi əsasında hazırlanıb.

İstiqamət: 6.3.17. ekologiya və ətraf mühitin mühafizəsi.

Məqalə, Medianın İnkişafı Agentliyinin onlayn media subyektlərinə (veb-saytlara) maliyyə dəstəyi əsasında hazırlanıb.

İstiqamət: 6.3.17. ekologiya və ətraf mühitin mühafizəsi.