Dünyanın yeni soyuq müharibəsi: ABŞ Çin rəqabəti qlobal sistemi dəyişir

ABŞ-Çin rəqabəti artıq sadəcə iki böyük dövlətin iqtisadi mübarizəsi deyil. Bu, dünya düzəninin kim tərəfindən və hansı qaydalarla idarə olunacağı uğrunda aparılan strateji savaşdır.

Əvvəllər bu rəqabət əsasən ticarət balansı, tariflər və Tayvan ətrafında görünürdüsə, indi mübarizə daha dərin sahələrə keçib: süni intellekt, çip istehsalı, kritik minerallar, enerji keçidi, dəniz yolları, hərbi texnologiyalar və qlobal institutlar.

Vaşinqton Çinin texnoloji yüksəlişini milli təhlükəsizlik riski kimi görür. Buna görə ABŞ son illərdə Çinə qarşı çip və süni intellekt texnologiyaları üzrə məhdudiyyətləri genişləndirib. Hətta ABŞ Ticarət Departamenti bu məhdudiyyətlərin xaricdə fəaliyyət göstərən Çin şirkətlərinə də tətbiq olunduğunu açıqlayıb. Bu, o deməkdir ki, Vaşinqton artıq yalnız Çin ərazisini deyil, Çin kapitalının və texnologiya şirkətlərinin qlobal fəaliyyət dairəsini də nəzarətdə saxlamağa çalışır. 

Çin isə buna cavab olaraq öz texnoloji müstəqilliyini sürətləndirməyə çalışır. Huawei, Cambricon və digər Çin şirkətləri Qərb çiplərindən asılılığı azaltmaq üçün yerli alternativlər üzərində işləyirlər. ABŞ-nin məqsədi Çinin qabaqcıl süni intellekt və hərbi texnologiya imkanlarını ləngitməkdir, amma bu siyasət eyni zamanda Pekini daha sərt şəkildə öz daxili texnoloji bazasını qurmağa məcbur edir. Yəni Amerika Çini dayandırmaq istəyir, Çin isə bu təzyiqi “özünəqayıdış” strategiyasına çevirir.

Bu rəqabətin ikinci böyük cəbhəsi kritik minerallardır. Elektrikli avtomobillər, raket sistemləri, batareyalar, süni intellekt infrastrukturu və yaşıl enerji üçün lazım olan litium, nikel, nadir torpaq elementləri artıq neft qədər strateji əhəmiyyət qazanıb. G7 ölkələrinin Çindən asılılığı azaltmaq üçün kritik minerallar alyansı yaratması təsadüfi deyil. Məqsəd 2030-cu ilə qədər hər hansı bir təchizatçıdan asılılığı 60 faizdən aşağı salmaqdır. 

Əslində, bu, yeni iqtisadi bloklaşmanın başlanğıcıdır. Qərb Çin istehsal zəncirindən uzaqlaşmağa çalışır, Çin isə öz təsir dairəsini genişləndirir. Afrika, Latın Amerikası, Mərkəzi Asiya və Cənub-Şərqi Asiya bu rəqabətin əsas meydanlarına çevrilir. Çünki sabahın texnologiyasını idarə etmək üçün yalnız laboratoriyalar yox, həm də xammal yataqları, logistika xətləri və siyasi tərəfdaşlar lazımdır.

Bu rəqabətin üçüncü istiqaməti qlobal idarəçilik modelidir. ABŞ öz müttəfiqləri ilə birlikdə qaydalara əsaslanan beynəlxalq sistemin qorunmasını əsaslandırır. Çin isə Qərb mərkəzli sistemin artıq dünyanı əks etdirmədiyini bildirir və BRICS, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı, “Bir kəmər, bir yol” kimi platformalarla alternativ güc mərkəzləri qurmağa çalışır. Burada əsas sual budur: XXI əsrdə dünya təkqütblü, ikiqütblü, yoxsa çoxqütblü olacaq?

Tayvan məsələsi də bu rəqabətin ən həssas hərbi-siyasi nöqtəsi olaraq qalır. ABŞ Tayvanı Çinin tam nəzarətinə keçməsinə imkan verməmək xəttini saxlayır, Çin isə Tayvanı öz suverenliyinin ayrılmaz hissəsi hesab edir. Bu məsələ təkcə ada ilə bağlı deyil. Tayvan dünyanın ən önəmli yarımkeçirici istehsal mərkəzlərindən biridir. Ona görə Tayvan üzərində mümkün böhran qlobal iqtisadiyyatı, texnologiya bazarını və hətta hərbi balansı sarsıda bilər.

ABŞ–Çin rəqabətinin təhlükəli tərəfi ondadır ki, tərəflər bir-birindən tam qopmaq istəmir, amma bir-birinə güvənmir. ABŞ Çin bazarından, Çin isə Qərb texnologiyası və qlobal ticarətdən tam imtina edə bilmir. Buna görə də proses klassik müharibə deyil, “idarə olunan qarşıdurma” formasında gedir. Yəni tərəflər əlaqələri tam kəsmir, lakin hər sahədə alternativ sistem qurmağa çalışırlar.

Bu rəqabətin kiçik və orta dövlətlər üçün əsas nəticəsi seçim təzyiqinin artması olacaq. Ölkələrdən tədricən soruşulacaq: texnologiyada kimin sistemindən istifadə edirsən, enerji keçidində kimin təchizat zəncirinə qoşulursan, təhlükəsizlikdə hansı blokla işləyirsən? Azərbaycan kimi region ölkələri üçün də bu proses uzaq məsələ deyil. Çünki Orta Dəhliz, enerji nəqli, rəqəmsal infrastruktur, süni intellekt və kritik xammal məsələləri Cənubi Qafqazı da bu böyük rəqabətin kənarında saxlamayacaq.

Nəticə etibarilə, ABŞ-Çin rəqabəti müasir dünyanın əsas geosiyasi xəttidir. Bu, sadəcə Vaşinqtonla Pekin arasında qarşıdurma deyil; bu, texnologiyanın, iqtisadiyyatın, təhlükəsizliyin və beynəlxalq qaydaların gələcəyi uğrunda mübarizədir. Əgər XX əsrdə dünya ideologiyalar üzərində bölünmüşdüsə, XXI əsrdə dünya texnologiya, data, çip, mineral və logistika üzərində bölünür. Ona görə də bu mövzu yaxın illərdə beynəlxalq gündəmin mərkəzində qalacaq.

Züriyə Qarayeva