Düşünən Azərbaycanın siması: XUDU MƏMMƏDOV

Bu gün Azərbaycan elminin, milli düşüncəsinin və ziyalılıq fəlsəfəsinin nadir simalarından biri olan Xudu Məmmədovun anadan olmasının 98-ci ildönümüdür. Zaman keçdikcə aydın görünür ki, Xudu Məmmədov təkcə alim deyil, milli ideologiyanın daşıyıcısı, ziyalı mövqeyinin canlı nümunəsi idi.

Xudu Məmmədov üçün ziyalılıq vəzifə, titul və ya elmi dərəcə deyildi. O, ziyalılığı məsuliyyət, milli şüur və əxlaqi mövqe kimi qəbul edirdi. Onun fikrincə, ziyalı cəmiyyətin arxasınca getməməli, cəmiyyəti arxasınca aparmalıdır. Məhz bu baxış onu dövrünün bir çox “rahat alimlərindən” fərqləndirirdi.

Sovet ideoloji basqılarının hökm sürdüyü bir zamanda Xudu Məmmədov millilikdən imtina etmədən, lakin açıq qarşıdurmaya girmədən, düşüncə ilə müqavimət göstərməyi bacaran nadir şəxsiyyətlərdən idi. Onun çıxışlarında, yazılarında və şəxsi söhbətlərində Azərbaycan dili, milli yaddaş, xalqın tarixi və mənəvi bütövlüyü daim ön planda idi.

Xudu Məmmədov kristalloqrafiya sahəsində dünya səviyyəli alim kimi tanınsa da, onun əsas fərqləndirici cəhəti elmi ideologiyadan ayırmaması idi. O, elmi neytral bir sahə kimi yox, xalqın gələcəyinə xidmət edən düşüncə aləti kimi görürdü.

Onun fikrincə Elm millətin ruhundan qopanda texniki bilikdən o tərəfə keçmir; Alim öz xalqını tanımırsa, elmi də yarımçıqdır; Milli kimliksiz intellekt, yad ideologiyalara xidmət edən boş mexanizmdir.

Bu baxımdan Xudu Məmmədov elmin milliləşməsi ideyasının Azərbaycandakı ən erkən və ən dərin təmsilçilərindən biri idi.

Xudu Məmmədovun ən böyük xidmətlərindən biri də gənc nəsli düşünməyə öyrətməsi idi. O, tələbələrinə hazır cavablar verməzdi, onları sual verməyə, şübhə etməyə, müqayisə aparmağa məcbur edərdi. Çünki onun fikrincə, düşünməyən insan asan idarə olunur, düşünən insan isə azad olur.

Bu gün də aktuallığını itirməyən fikirlərindən biri belə idi: “Millətin gələcəyi onun nə qədər savadlı olmasından yox, nə qədər düşünə bilməsindən asılıdır.”

Bu, sadəcə pedaqoji yanaşma deyil, ideoloji manifest idi. Xudu Məmmədov fenomeni: səssiz müqavimət idi. O, tribunadan şüarlar səsləndirmədi, siyasi çağırışlar etmədi. Amma fikirləri ilə imperiya düşüncəsini sarsıdan ziyalı idi. Milli kimliyin sovet “internasionalizmi” içində əridilməsinə qarşı o, mədəni müqavimət xəttini seçmişdi. Dilə, ədəbiyyata, tarixə, milli düşüncəyə verdiyi dəyər bunun açıq sübutudur.

Xudu Məmmədovun 98-ci ildönümü sadəcə xatirə günü deyil. Bu gün onun irsi bizə bir sual ünvanlayır: Rahat susan ziyalı modelini yox, məsuliyyət daşıyan, risk edən, düşünən ziyalı modelini. Bu Xudu Məmmədov yolun simvoludur.

Xudu Məmmədov Azərbaycan üçün yalnız keçmişin böyük alimi deyil. O, bugünün və gələcəyin ideoloji ölçüsüdür. Onu xatırlamaq kifayət deyil, onu anlamaq və davam etdirmək lazımdır.

Çünki millətlər torpaqla yox, ziyalılarının düşüncə səviyyəsi ilə yaşayır.