Ekologiyamıza daha bir töhfə

Müasir dövrdə elm inkişaf etdikcə bütün sahələrdə ən qaranlıq mətləblərə də aydınlıq gəlir. Yəni zaman keçdikcə insan ətrafındakı və təmasda olduğu canlı aləm haqqında daha çox məlumatlı olur. Elə həyatımızda gündəlik yemək tələbatına çevrilən balıqları götürək. Bəlkə də əsrlər boyu insanlar balıq ovu ilə məşğul olmuş, lakin qida mənbəyi kimi istifadı etdikləri balıqların inkişaf tarixi, bədən quruluşu, cinsi, yayılma coğrafiyası barədə məlumatlı olmamışlar.

Bəs indi təbiətin canlı aləminin ayrılmaz hissəsi olan balıqlar haqqında nə bilirik?

Müəlliflərdən R.V.Hacıyev, M.M.Axundov, Ə.N.Tağıyev və Ç.A.Məmmədovun tərtibatı əsasında Bakı Dövlət Universiteti Elmi Şurasının 29 dekabr 2023-cü il tarixli iclasının qərarı ilə işıq üzü görən “İxtiologiya” kitabı bu suala cavab baxımdan mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Ali məktəblərin bakalavr pilləsi üçün dərslik kimi nəzərdə tutulan bu kitab biologiya fakültəsinin tədris planına uyğun tərtib edilib. Belə ki, “Biologiya müəllimi” ixtisası üzrə ixtisaslaşan bakalavrlar üçün “İxtiologiya” fənni ilə bağlı mühazirələri özündə əks etdirir.

AMEA-nın müxbir üzvü, biologiya elmləri doktoru, prof. R.Y.Qasımovun elmi redaktası ilə həyata vəsiqə alan dərsliyə Biologiya elmləri doktorları N.C.Mustafayev, A.A.Manafov və Biologiya elmləri namizədi, dosent S.Ş.Süleymanov elmi rəy vermişlər.

“İxtiologiya” kitabı Giriş hissəsi olmaqla iki bölmədən ibarətdir. Giriş hissəsində tərtibçilər göstərirlər ki, İxtiologiya yunan sözü olub balıqlar haqqında elm deməkdir. Başqa sözlə desək, balıqların xarici əlamətlərini və daxili quruluşunu, fərdi inkişaf tarixini (təkamülünü), növlərini, cinslərini və yayılma coğrafiyasını öyrənir. İxtiologiyanın inkişafının qısa tarixindən mühüm məqamları diqqətə çatdıran müəlliflər Azərbaycanda bu sahənin inkişafını Xəzər dənizinin öyrənilməsi ilə əlaqələndirirlər: Azərbaycanda ixtiologiyanın inkişafına Xəzər dənizinin öyrənilməsi ilə əlaqədar aparılan ekspedisiyaların böyük təsiri olmuşdur. Belə ekspedisiyalar 1953-1956-cı illərdə akademik K.M.Berin, 1974-1976-cı illərdə O.A.Qrimmin, 1904, 1912-1913, 1914-1915-ci illərdə N.K.Knipoviçin rəhbərliyi altında aparılmışdır. Bu ekspedisiyalarda daha görkəmli alimlər iştirak etmişlər. N.K.Knipoviçlə birlikdə işləmiş alimlər ixtiologiyanın müxtəlif sahələri üzrə zəngin materiallar toplamışlar. Bu materiallar əsasında Xəzər siyənəkləri haqqında bioloji, daha sonralar isə onların təsnifatı, coğrafi yayılması və ovu haqqında məlumatlar həmin illərdə yazılmış əsərlərdə işıqlandırılmışdır...

Eyni zamanda göstərilir ki, Azərbaycanda ixtiologiyanın inkişafı həm də tək-tək alimlərin ekspedisiyalararası müddətdə respublikanın şirin sularının öyrənilməsi ilə əlaqədardır. Belə ki, 1888-ci ildə N.A.Varqoxovski Kür, Araz, Lənkəran-Astara çayları və göllərindən balıq kolleksiyası toplamış və 1892-ci ildə yazdığı əsərində onların növ tərkibini dəqiqləşdirmişdir. Bütün bunların məntiqi nəticəsi olaraq 1912-ci ildə Bakıda A.N.Deryovin tərəfindən Zaqaqaziyada ilk dəfə olaraq ixtioloji elmi-tədqiqat laboratoriyası və sonralar respublikanın müxtəlif su hövzələrində onun müşahidə məntəqələri yaradılır.

“Ümumi ixtiologiya” adlı birinci bölmədə əsasən balıqların quruluş icmalı verilir. Eyni zamanda bu bölmədə tələbələr balıqların dərisi və onun törəmələri, əzələləri, daxili orqanları, həzm sistemi, tənəffüs orqanları, qan-damar sistemi, sinir sistemi, növdaxili əlaqələri, qidalanmanın regional xarakterləri, yağlılığı və dolğunluğu, nəsil verməsi, yaşı və.s barədə ətraflı məlumat alırlar. Belə ki, balıqların yaşının təyin edilməsi ilə bağlı qeyddə deyilir: “Balıqların yaşının təyin edilməsində əsasən onların pulcuqlarından istifadə edilir. Pulcuqda hər il əmələ gələn halqaların sayı balığın yaşını göstərir. Bu, balığın qidalanma və böyümə şəraitinin müxtəlifliyi ilə əlaqədardır”.

Kitabın ikinci bölməsi, “Xüsusi ixtiologiya” adlanır. Bu bölmədə əsas məqsəd ixtiologiyanın zəngin növ müxtəlifliyini tətqiq etməkdir. Belə ki, balıqların qığırdaqları, akulaları, bütövbaşlıları, sümüklü balıqları, skatları, kürəküzgəcliləri, pəncəüzgəcliləri, yeniüzgəcliləri və s. növləri təqdim olunur. Hər növ balığın spesifik xüsusiyyətləri diqqətə çatdırılır.

İxtiologiya elmi haqqında oxucularda daha geniş təsəvvür yaratmaq üçün dərslikdə tədqiq olunan balıqların şəkilləri də verilib.

“İxtiologiya” kitabı balıq aləminin bütün incəliklərini ortaya qoyur. Kitab ali təhsil müəssisələrinin uyğun fakültələrində təhsil alan bakalavrlar və magistrlər üçün orijinal struktura malik dərs vəsaiti olsa da, həmçinin elmi işçilər üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Fikrimcə hidrobiologiya, balıqların embriologiyası və fiziologiyası, ekologiyası, balıqçılıq və akvakultura mütəxəssisləri bu dərslikdən fadalanacaqlar.
Bir sözlə, “İxtiologiya” kitabı ekoloji təbliğat və maarifləndirmə baxımından Bakıda keçirilən COP29 eynəlxalq Sammitindən irəli gələn vəzifələrin həyata keçirilməsində dəyərli töhfə və elmi mənbədir.

Bəxtiyar Hüseynov,
1 saylı Regional Ekologiya və
Təbii Sərvətlər İdarəsinin əməkdaşı,
Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliyinin üzvü