Elçin Əmirbəyov: Sülh kodlaşdırıldıqda onu geri çevirmək daha çətin olur

"Otuz ildən çox davam edən münaqişədən sonra qarşımızda sülh üçün son tarix deyil, sülh üfüqü var".

"Cebheinfo.az"xəbər verir ki, bunu Azərbaycan Prezidentinin xüsusi tapşırıqlar üzrə nümayəndəsi Elçin Əmirbəyov Ceyson Sülh və Təhlükəsizlik Araşdırmaları İnstitutunun redaksiya komitəsi ilə görüşündə deyib.

İnstitutun rəsmi saytı görüşlə bağlı məqalə hazırlayıb:

E.Əmirbəyov görüşdə qeyd edib ki, 2025-ci il Vaşinqton Sammitində Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın baş naziri Paşinyan ABŞ Prezidenti Trampla görüşərək davamlı sülhə sadiqliklərini təsdiqləyib və uzunmüddətli münaqişəni həll yoluna istiqamətləndiriblər:

"30 il ərzində ilk dəfədir ki, Cənubi Qafqaz regionunun gələcəyini məsələlərin dondurulması deyil, praqmatizmin formalaşdıra biləcəyi mümkün görünür.

Sülh sazişinin mətni 2025-ci ilin mart ayında Ermənistan və Azərbaycanın xarici işlər nazirləri tərəfindən razılaşdırılıb və avqust ayında Ağ Evdə paraflanıb. Razılaşmanın mühüm hissəsi Ermənistan ərazisində Naxçıvan Muxtar Respublikasını Azərbaycanın qalan hissəsi ilə birləşdirəcək 43 km uzunluğunda Zəngəzur dəhlizinin açılmasına dair öhdəlikdir. Saziş bu dəhliz üçün təhlükəsiz nəqliyyat yolu (indi Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Yolu (TRIPP) adlandırılır) və onun vasitəsilə sərnişin və yüklərin Azərbaycanın bir hissəsindən digərinə maneəsiz keçidini nəzərdə tutur".

Avropanın enerji təhlükəsizliyi: Azərbaycan niyə vacibdir?

"Azərbaycan 2021-ci ildən bəri Avropa ölkələrini Rusiya qazına alternativ olaraq təbii qazla təmin edərək, Avropanın enerji təhlükəsizliyinə əhəmiyyətli töhfə verib. Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə Azərbaycan 14, o cümlədən səkkizi Avropa İttifaqı üzvü olan 10 Avropa ölkəsinə təbii qaz ixrac edir. Əsas təchizat mənbəyi Azərbaycanın Xəzər dənizindəki Şahdəniz qaz yatağıdır. TRIPP marşrutunun bir hissəsi olan Zəngəzur dəhlizi Şərqi Asiyadan Qərbi Avropaya Azərbaycan vasitəsilə yeni, alternativ əlaqə və quruda ticarət yolu olacaq ki, bu da qitələr arasında mal və insanların daha rahat və təhlükəsiz daşınmasına imkan verəcək", - Prezidentin köməkçisi qeyd edib.

Azərbaycanın Avropaya ixrac enerji portfelini qalıq yanacaqları ilə yanaşı, təmiz və bərpaolunan enerji ilə də diversifikasiya etməyi planlaşdırdığını vurğulayan E.Əmirbəyov bunun aydın nümunəsinin yaşıl elektrik enerjisinin Azərbaycandan Gürcüstan vasitəsilə Qara dənizin altından keçən elektrik kabeli ilə Avropaya (Rumıniya, Bolqarıstan və Macarıstana) nəql etmək üçün Xəzər-Qara dəniz-Avropa Yaşıl Enerji Dəhlizi təşəbbüsü olduğunu deyib:

"Əsasən, neft və qaz ilə tanınan bir ölkə kimi, Azərbaycan özü də yaşıl enerjiyə keçid prosesindədir və Günəş, külək və yaşıl hidrogen enerjisi üçün nəhəng potensialından istifadə edir. Bu, Niderland-Azərbaycan ikitərəfli iqtisadi əməkdaşlığının genişləndirilə biləcəyi sahələrdən biridir, çünki Niderland bu sahədə ən qabaqcıl texnologiyalara malik öncül ölkələrdən biridir, biz isə bu sahədə tərəfdaşlıqlarını genişləndirən ölkəyik.

2024-cü ildə uğurla COP29-a ev sahibliyi etmiş ölkə olaraq, ekoloji şüur insanlar arasında ölkədə güclü şəkildə artır. Digər bir sahə yaşıl hidrogendir, burada milli neft şirkətimiz SOCAR hazırda mövcud imkanları aktiv şəkildə araşdırır və bəzi potensial beynəlxalq tərəfdaşlarla praktik əməkdaşlıq layihələrini qiymətləndirir, planlaşdırır".

Türk dünyasının birləşməsi

Elçin Əmirbəyovun sözlərinə görə, Cənubi Qafqazda davamlı və dönməz sülh təkcə region üçün deyil, bütövlükdə türk dünyası üçün böyük strateji qazanc təşkil edəcək:

"Bu kontekstdə, TRIPP Türkiyəni Xəzər dənizi ilə və daha sonra Mərkəzi Asiya ilə birləşdirərək Orta Dəhlizi tamamlamaqla, eyni zamanda, Şərq-Qərb ticarət və nəqliyyat əlaqələrini gücləndirməklə transformativ rol oynayacaq.

"Forbes" bunu Mərkəzi Asiyanın geosiyasi azadlığı adlandırır, çünki Qafqaz vasitəsilə marşrutun açılması regionun böyük oyunçulardan bu qədər asılı olmayacağı deməkdir. Əgər xəritəyə baxsanız, Mərkəzi Asiya təbii sərvətlərin bolluğu, kritik strateji geoiqtisadi mövqeyinə görə bir çox böyük oyunçuların marağını cəlb edən bir regiondur, lakin Qərb perspektivindən baxdıqda Azərbaycan Avropa üçün Mərkəzi Asiyaya təbii qapıdır".

Prezidentin köməkçisi Azərbaycanın türk dünyası ilə mövcud əlaqələrinin yalnız güclənəcəyini vurğulayıb:

"Mərkəzi Asiyanın beş ölkəsindən dördü, Azərbaycan və Türkiyə kimi, türkdilli ölkələr qrupuna aiddir. Biz, həmçinin TDT - yəni Türk Dövlətləri Təşkilatı vasitəsilə birləşirik. Bundan əlavə, oktyabr ayından etibarən Azərbaycan Mərkəzi Asiya dövlətlərinin C5 formatının tam üzvü kimi qəbul edilib, onu C6-ya - Mərkəzi Asiya və Azərbaycan formatına çevirib. Bu inkişaf, şübhəsiz ki, bu millətlərə qlobal əlaqələri, enerji və digər növ beynəlxalq əməkdaşlığı təşviq etmək üçün nəhəng potensialı birlikdə açmağa kömək edəcək. Düşünürəm ki, bu yeni reallıq Xəzər dənizini bölücü xətt deyil, regionda birləşdirici element kimi yenidən müəyyənləşdirəcək".

Bakının balanslaşdırma siyasəti: Rusiya və İran

İran və Rusiya təklif olunan TRIPP layihəsini ABŞ-nin müdaxiləsi kimi tənqid ediblər. Lakin Azərbaycanın xarici siyasəti barədə danışarkən Elçin Əmirbəyov öz ölkəsi üçün balanslaşdırılmış, praqmatik və çoxvektorlu xarici siyasətin aktuallığını vurğulayıb:

"Azərbaycan həmişə maraqlara əsaslanan, gələcəyə istiqamətlənmiş və hər kəslə konstruktiv münasibətlərin tərəfdarı olub və mən düşünürəm ki, bu ən yaxşı strategiyadır. Coğrafiyasına və digər mülahizələrə görə, Azərbaycan öz xarici siyasətini incə kalibrlənmiş balans hissi ilə idarə etməyi öyrənib, bu da ona, digər məsələlərlə yanaşı, həyati əhəmiyyətli milli maraqlarının müdafiəsində öz strateji muxtariyyətini qorumağa imkan verib".

TRIPP layihəsi ilə bağlı şərh verərkən E.Əmirbəyov bildirib ki, Azərbaycan qətiyyətlə inanır ki, bu layihənin həyata keçirilməsi bütün iştirakçı tərəflərə istisnasız fayda gətirə bilər, çünki o, regionda sülhün möhkəmləndirilməsinə, sabitliyin və iqtisadi inkişafın əldə edilməsinə kömək etmək üçün nəzərdə tutulub:

"Buna görə də biz bütün tərəfləri bunu həqiqi "win-win" layihəsi kimi qəbul etməyə dəvət edirik".

Rusiya ilə münasibətlər barədə, 2024-cü ilin dekabr ayında 38 nəfərin həyatını itirdiyi Azərbaycan Hava Yollarına məxsus sərnişin təyyarəsinin faciəli şəkildə vurulması kontekstində Elçin Əmirbəyov bu faciəli hadisənin və onun nəticələrinin, şübhəsiz ki, əlaqələrə mənfi təsir göstərdiyini deyib:

"2025-ci ilin oktyabr ayında Düşənbədə liderlərin söhbəti, eləcə də o zaman Rusiya prezidenti tərəfindən verilən izahatlar məsələnin həll edilməsi istiqamətində müəyyən müsbət impuls yaratdı. Lakin biz hələ də Rusiya tərəfindən problemin tamamilə həll olunmasına və ikitərəfli münasibətlərimizin tam normallaşmasına gətirib çıxaracaq zəruri praktik addımların atılmasını gözləyirik".

İrəliyə doğru yol

Azərbaycan Prezidentinin köməkçisinin sözlərinə görə, hətta imzalandığı təqdirdə belə, sülh sazişi fəslin sonu deyil, o, uzun bir münasibətin başlanğıcıdır:

"Vaşinqton Sammiti irəliləyiş baxımından tarixi idi. Lakin o, sadəcə, qapı açdı. İndi sülhün dönməz olmasını təmin etmək üçün işin qalan hissəsini yerinə yetirmək bizim, eləcə də Ermənistanın məsuliyyətidir. Biz artıq paraflanmış sülh sazişini imzalamaq və ratifikasiya etmək iqtidarında olmalıyıq, çünki sülh kodlaşdırıldıqda onu geri çevirmək daha çətin olur.

Hələ də həll edilməli olan çətinliklər var. Məsələn, saziş konstitusiya problemini əhatə etmir. Belə ki, Azərbaycanın mövqeyi ondan ibarətdir ki, Ermənistanın konstitusiyasında Azərbaycan ərazisinə iddialar var və bunlar sülh yekunlaşana qədər konstitusiyanın mətnindən çıxarılmalıdır. Biz əvvəlcə hər iki ölkənin konstitusiya çərçivələrini sülh sazişinin hərfi və ruhuna uyğunlaşdırmalıyıq, hazırda Ermənistanın konstitusiyası buna uyğun deyil".

Elçin Əmirbəyov bu məsələnin 2026-cı ildə uğurla həll ediləcəyini gözlədiyini bildirib. Onun sözlərinə görə, Ermənistan hökuməti bu məsələdə dəfələrlə fikirlərini dəyişib, lakin Ermənistanda iyun ayında keçiriləcək seçkilərlə əlaqədar olaraq bu məsələyə dərhal prioritet verilməyə bilər. Yeni konstitusiyanın qəbul edilməsi üçün referendum təklif olunub, lakin vaxt hələ təsdiqlənməyib.

Ermənistan və Azərbaycan arasında etimadın qurulması

"İki ölkə arasında etimadı qurmaq üçün bir neçə mühüm irəliləyiş əldə olunub.

Birincisi, Azərbaycan Ermənistan üçün öz ərazisindən malların tranzitinə qoyulmuş embarqonu birtərəfli qaydada aradan qaldırıb. İkincisi - Ermənistana Azərbaycan yanacağı partiyasının göndərilməsi olub. Üçüncüsü isə ikinci səviyyəli diplomatiya (hər iki tərəfdən akademiklər, analitik mərkəzlər və jurnalistlərin qarşılıqlı səfərləri kimi qeyri-rəsmi diplomatiya və vətəndaş cəmiyyətinin əməkdaşlığı vasitəsilə etimadın qurulması - red.) vasitəsilə sülh quruculuğu cəmiyyətlərin cəlb edilməsi olub. Cəmiyyətlər arasında diplomatiya bu gün hökumətlər arasında diplomatiya qədər vacibdir, o, birinci səviyyəli diplomatiyaya çatmalıdır, halbuki, adətən, əksinə olur. Nəhayət, hər iki tərəfdən rəsmi ritorika əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşıb", - E.Əmirbəyov deyib.

Onun fikrincə, etimadın qurulmasının alternativi yoxdur:

"Cəmiyyətimizin müxtəlif təbəqələrini cəlb etməklə, onlar görə bilsinlər ki, sərhədin o tərəfindəki insanlar artıq düşmən deyillər, onlar qonşu və potensial olaraq yaxşı tərəfdaşlardır. Biz sürətli olmasa da, davamlı şəkildə "win-win" faydalarına gətirib çıxaracaq iqtisadi qarşılıqlı əlaqələri inkişaf etdirməliyik: firavanlıq, deyildiyi kimi, ən effektiv sülh qoruyucusudur, ticarət dəhlizləri, enerji əməkdaşlığı müəyyən dərəcədə iqtisadi qarşılıqlı asılılıqlara gətirib çıxaracaq ki, bu da mənim fikrimcə, davamlı sülh üçün ən yaxşı sığortadır".

Üçüncü tərəflərin rolu

Elçin Əmirbəyovun sözlərinə görə, Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh beynəlxalq tərəfdaşlıqla milli mülkiyyəti ehtiva edir:

"Beynəlxalq tərəfdaşlıq dedikdə mən maliyyə və texniki yardım, tələbə əsaslanan inkişaf proqramları və sairi nəzərdə tuturam. Məsələn, Avropa İttifaqı Zəngəzur dəhlizinin bir hissəsi olan, Naxçıvandan keçən dəmir yolunun əsaslı təmirinə maliyyə dəstəyi verməklə müsbət töhfə verə bilər.

Biz səmimi olaraq ümid edirik ki, bütün beynəlxalq ictimaiyyət ölkələrimizi yolun sonuna çatmağa həvəsləndirmək üçün əlindən gələni edəcək, çünki prosesin özü indiyə qədər olduğu kimi, ciddi şəkildə ikitərəfli formatda davam etməlidir. Zənnimcə, gizli gündəliklər və vasitəçiliklə keçirdiyimiz bütün dövrlər bizə dərs verib ki, problemin mahiyyətini və onun necə həll ediləcəyini bizdən daha yaxşı heç kim başa düşmür. Lakin bu o demək deyil ki, biz dünyanın hər yerində mövcud olan yaxşı təcrübələrə baxmamalıyıq, onlardan faydalanmağa çalışmamalıyıq. Məhz bu səbəbdən biz başqalarının öyrəndikləri dərsləri araşdırırıq, müxtəlif tərəfdaşları, xüsusilə də keçmişdə oxşar təcrübəyə məruz qalanların keçdikləri yolları görmək üçün, onları eşitmək üçün daim danışıqlar aparırıq".

Qarşıdakı çağırışlar

Ərazilərin reinteqrasiyasında hər hansı çətinliklərin olub-olmayacağı barədə suala cavabında Elçin Əmirbəyov azad edilmiş ərazilərin mina və partlayıcı qurğularla ciddi şəkildə çirklənməsinin Azərbaycan Hökumətinin azad edilmiş ərazilərin yenidən qurulması və bərpası üçün genişmiqyaslı səylərini ləngidən əsas amil olduğunu vurğulayıb:

"Milli Minatəmizləmə Agentliyimiz ANAMA-nın beş illik işindən sonra biz çirklənmiş ərazinin yalnız 20%-ni təmizləyə bildik, bu o deməkdir ki, hələ 80%-i də təmizlənməlidir.

Bu günə qədər bu işi maliyyələşdirmək üçün büdcəmizdən 464 milyon dollar xərcləmişik və xarici yardımın ümumi məbləği təxminən 24 milyon dollar olub, yəni 95% öz büdcəmizdən gəlir. Biz öz məsuliyyətimizi başa düşürük və qəbul edirik, lakin indiyə qədər bu problemin həllinə kömək etmiş 13 donor ölkə və 11 donor təşkilatın həmrəyliyini çox qiymətləndiririk. Ümid edirik ki, Niderland da bu donor ölkələr klubuna qoşula bilər, nəzərə alsaq ki, o, ənənəvi olaraq dünya miqyasında humanitar fəaliyyətdə rol oynayır".

Minaların təmizlənməsi niyə bu qədər vacibdir?

"Ərazilərin minalardan təmizlənməsi bir neçə aspektdən vacibdir. Əvvəla, insan təhlükəsizliyi amili. Söhbət gələcəkdə günahsız həyatları xilas etməkdən gedir. İkinci Qarabağ müharibəsindən bəri 414 azərbaycanlı mina qurbanına çevrilib. Bu, müharibənin bitməsindən əvvəl mina qurbanı olmuş 3 400 azərbaycanlıya əlavədir. Bu gün qurbanlar, əsasən, mülki şəxslər, minatəmizləyənlər, mühəndislər və inşaatçılardır.

İkincisi humanitar səbəblərdir. Keçmiş münaqişə nəticəsində məcburi köçkün düşmüş 800 000 azərbaycanlı (daxili məcburi köçkünlər) geri dönmək imkanını gözləyir. İndiyədək biz yalnız 23 000 məcburi köçkünü geri qaytara bilmişik, mina çirklənməsi səbəbindən sürət istədiyimiz qədər yüksək deyil.

Daha bir amil barışıqdır. Müharibə yenicə bitib. Bir çoxları üçün, xüsusilə də birbaşa təsirə məruz qalanlar üçün, yaralar hələ də təzədir, buna görə də barışıq vaxt aparacaq. Mina təhdidi nə qədər davam edərsə, keçmişdə bu münaqişədən birbaşa təsirlənənlər üçün sülh ideyası ilə barışmaq və bütün o yara və çətinlikləri unutmaq bir o qədər çətin olacaq", - Əmirbəyov vurğulayıb.

Nəticələr

"2026-cı il sülhə doğru nə qədər irəliləyişin əldə ediləcəyinə aydınlıq gətirəcək. Düşünürəm ki, bu fürsət pəncərəsi tarixi bir imkandır və biz onu israf etmək hüququna malik deyilik. Mən inanıram ki, bu hər iki ölkənin ortaq anlayışıdır.

Biz sülhü qiymətləndirməliyik, ona əsaslanmalıyıq və sülh vasitəsilə təkcə ölkələrimiz üçün deyil, eyni zamanda, xalqlarımız üçün də ən yaxşı şəraiti yaratmalıyıq. Buna görə də qeyd etdim ki, sərhədin hər iki tərəfindəki insanların gündəlik həyatlarında sülhün faydalarını həqiqətən hiss etmələri çox vacibdir, onda onlar sülhün dəyərini başa düşə bilərlər. Çünki sülh artdıqca, düşünürəm ki, hər hansı bir tərəfdən bu status-kvonu sual altına qoymaq cəhdi get-gedə azalacaq", - deyə Elçin Əmirbəyov fikirlərini yekunlaşdırıb.

"Cebheinfo.az"

Problemlərinizi bizə yazın, şahidi olduğunuz hadisələri çəkib göndərin