Elman Cəfərli: Təbii sərvətlərə vurulan zərər sistemli şəkildə sənədləşdirilməlidir

Bakı, 23 sentyabr, AZƏRTAC

Ermənistan 1993-cü ildən 2020-ci ilə qədər Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda ətraf mühitə, təbii sərvətlərimizə, su resurslarımıza qarşı ekoloji terror həyata keçirib. Həmin illərdə işğal altında qalan ərazilərdə ətraf mühitə və təbii sərvətlərə vurulan ziyanla bağlı konkret rəqəmlər mövcuddur. Rəsmi məlumata görə, işğaldan əvvəl bu ərazilərdə 261 min hektardan çox meşə, 70 mindən artıq hektar xüsusi mühafizə olunan təbiət ərazisi və çoxsaylı təbiət abidələri mövcud olub. İşğal dövründə meşələrin bir hissəsi kütləvi şəkildə məhv edilib. Mebel sənayesinə qurban verilib, ağaclar kəsilərək oduncaq kimi satılıb.

Bunu AZƏRTAC-a açıqlamasında “Yaşıl Dünya” Ekoloji Maarifləndirmə İctimai Birliyinin sədri Elman Cəfərli deyib.

İctimai Birlik sədrinin sözlərinə görə, peyk müşahidələrinə əsaslanan məlumatlarda qeyd olunur ki, 60 min hektara yaxın meşə sahəsi ermənilər tərəfindən məhv edilib. Kəlbəcər, Laçın, Zəngilan və Qubadlıda çoxillik ağaclar kəsilib. Zəngilanda Şərq çinarı meşəsi talan olunub, Laçında qiymətli qırmızı palıd növü tamamilə məhv edilib. Transsərhəd çayları çirkləndirilib, su anbarları illərlə baxımsız qalıb, su ehtiyatlarının idarə edilməsində beynəlxalq prinsiplər pozulub. Ermənistan tərəfindən qızıl və digər faydalı qazıntı yataqları ekoloji normalara və beynəlxalq standartlara əməl edilmədən, qeyri-peşəkar və məsuliyyətsiz şəkildə qanunsuz istismar olunub.

"Ən pisi odur ki, təbii resurslarımızın qanunsuz istismarı, barbarca talan edilməsi 44 günlük müharibədən sonra da davam edirdi. 2020-ci ilin noyabrında Kəlbəcər və Laçın rayonlarından çıxmağa hazırlaşan erməni qüvvələri yayayış məntəqlərimizə, evlərə, təsərrüfat infrastrukturlarına, su bəndlərinə, yaşıllıqlara ziyan vurur, qəsdən yanğınlar törədirdilər.

İşğal dövründə Kəlbəcər, Laçın, Zəngilan və digər ərazilərdə qızıl, mis, molibden, civə və digər faydalı qazıntı yataqları istismar edilmişdi. Ölkəmizin BMT Təhlükəsizlik Şurasına təqdim etdiyi sənədlərdə buna dair faktlar yer alırdı. Məlumatlarda bildirilirdi ki, işğaldan əvvəl müəyyən edilmiş 151 mineral yatağından 52-si 1993–2020-ci illərdə ilk dəfə istismar olunmuşdu. Bu prosesdə Qarabağdakı keçmiş separatçı administrasiyaya bağlı şirkətlərin, o cümlədən “Base Metals”in qızıl və mis-molibden yataqlarının işlənməsində iştirakı barədə məlumatlar var idi. Zəngilanın Vejnəli qızıl yatağı da uzun illər ərzində qanunsuz istismar edilmişdi. Yatağın ehtiyatları 6,5 tona qədər qızıl təşkil edirdi. Həmin yatağın istismarı ilə bağlı adıçəkilən şəxslərdən biri İsveçrə-Ermənistan vətəndaşı, “Gold Star” şirkəti ilə əlaqəli Vartan Sirmakesdir. O, həmçinin “Franck Muller” lüks saat brendinin həmtəsisçisi kimi tanınır. Araşdırmalarda Sirmakesin rəhbərlik etdiyi İsveçrədə qeydiyyatdan keçmiş “Vallex Group” və “Base Metals”in 2009–2017-ci illərdə Qarabağdakı qiymətli metal yataqlarından əldə etdiyi bəyan edilmiş gəlirin 177,5 milyon dollar olduğu qeyd edilir. Eyni zamanda, “Gold Star” şirkətinin Vejnali yatağında fəaliyyət göstərdiyi və 2019-cu ildə Qarabağ iqtisadiyyatının ən iri vergi ödəyicilərindən biri olduğu barədə məlumat yayılıb.

Təbii sərvətlərimizin qanunsuz istismarı, filiz yataqlarımızın ekoloji standartlardan kənar üsullarla yağmalanması məsələsi 2022-ci ilin sonlarında vətəndaş cvəmiyyətinin səbr kasasını daşırdı. Həmin il dekabrın 12-də Xankəndi-Laçın yolunda vətəndaş cəmiyyəti fəallarının iştirakı ilə böyük aksiya başladı. Ermənilər xarici sərmayədarla birlikdə Rusiya Sülhməramlı Kontingentinin müvəqqəti yerləşdirildiyi ərazilərimizdə filiz yataqlarını talan edirdi. Onlara qeyri-qanuni erməni silahlı dəstələri də himayə edirdi.

Laçın-Xankəndi yolunda azərbaycanlı ekofəalların dinc etiraz aksiyası 138 gün davam etdi. Ekofəalların əsas tələblərindən biri Qarabağda, xüsusilə Qızılbulaq qızıl və Dəmirli mis-molibden yataqlarının qanunsuz istismarının dayandırılması idi. Digər mühüm tələb həmin yataqlarda ekoloji vəziyyətin və təbii sərvətlərin istismarı nəticəsində yarana biləcək fəsadların monitorinqinin aparılmasına şərait yaradılması idi. Nəhayət, həmin aksiyanın bitdiyi ilin - 2023-cü ilin sentyabrında 23 saat 43 dəqiqəlik antiterror əməliyyatı nəticəsində Xankəndi və digər ərazilər Azərbaycanın nəzarətinə keçdi və təbii ehtiyatlarımızın qanunsuz istismarı dayandırıldı. Müharibə başa çatsa, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur Azərbaycanın nəzarətinə keçsə də, işğal dövründə filiz yataqlarının qanunsuz istismarı, meşələrin qırılması və təbii sərvətlərə vurulmuş zərərlə bağlı faktlar sistemli şəkildə toplanmalı, sənədləşdirilməli və aidiyyəti beynəlxalq təşkilatlara təqdim edilməlidir. Bu prosesdə iştirakı faktlarla təsdiqlənən erməni iş adamlarının, keçmiş separatçı strukturların rəhbərlərinin, Ermənistan rəsmilərinin, eləcə də tərəfdaş xarici şirkətlərin məsuliyyəti beynəlxalq hüquq çərçivəsində araşdırılmalıdır”, - deyə E. Cəfərli qeyd edib.

Müxbir - Göyçək Mahmudlu