Ermənistan ciddi məsuliyyət daşıyır

Torpaqlarımızı erməni işğalçılarından təmizləməyimizdən 6 il ötsə də, lakin onların bir çox ərazilərimizdə basdırdıqları minaların fəsadları isə hələ də davam etməkdədir. İşğaldan azad edilmiş Şuşa rayonunun Cəmillər kəndi ərazisində ötən gün mina partlaması nəticəsində 1979-cu il təvəllüdlü Bəxtiyar Bayramovun avtomobili tank əleyhinə minaya düşüb. Partlayış nəticəsində sürücü müxtəlif dərəcəli bədən xəsarətləri alıb. Bu da bir daha göstərir ki, müharibə bitir, amma faciəli hadisələr bitmir.
Çox təəssüf ki, bu cür partlayışlar bundan sonra da təkrarlana bilər. Çünki tez-tez sülhdən dəm vuran Ermənistan rəhbərliyi dəqiq mina xəritələrini ölkəmizə təqdim etməkdən yayınır. Bu baxımdan, Azərbaycan dünya ölkələri arasında ərazisi minalarla ən çox çirklənmiş ölkələrdən biri olaraq qalır. Azərbaycan torpaqlarının işğaldan azad edilməsindən illər keçsə də, azadlıq sevincini kölgələndirən ən ağır reallıqlardan biri mina təhlükəsidir. Döyüş meydanında məğlub edilən Ermənistanın Azərbaycana qarşı sonuncu “müharibə mirası” hələ də insan həyatını hədələyir, mülki şəxslərin sağlamlığına və regionun bərpa prosesinə ciddi zərbə vurur. Şuşa rayonunun Cəmillər kəndi ərazisində Bəxtiyar Bayramovun minaya düşərək yaralanması bu təhlükənin nə qədər aktual və ağrılı olduğunu bir daha göstərdi.
Bu, həm də postmüharibə dövrünün görünməyən cəbhəsi deməkdir. Müharibələr adətən atəş səslərinin susması ilə bitmiş sayılır. Amma Azərbaycan üçün işğaldan azad olunmuş ərazilərdə təhlükə yalnız silahlı qarşıdurmanın sona çatması ilə aradan qalxmayıb. Əksinə, mina və partlamamış hərbi sursatlar müharibədən sonrakı dövrün ən təhlükəli, ən uzunmüddətli və ən ağır nəticələrindən birinə çevrilib. Bu baxımdan, postmüharibə mərhələsi yeni bir cəbhədir: burada düşmən silahla deyil, öncədən basdırılmış partlayıcılarla insan həyatını hədəf alır.
Bəxtiyar Bayramov hadisəsi də göstərir ki, mina problemi təkcə hərbi məsələ deyil, eyni zamanda çox mühüm humanitar, iqtisadi və sosial problemdir. Bir insanın yaralanması bütöv bir ailənin, bir nəslin faciəsi deməkdir. Eyni zamanda, bu, dövlətə əlavə müalicə, reabilitasiya, sosial dəstək və təhlükəsizlik xərcləri yaradır. Daha geniş mənada isə minalanmış ərazilər kənd təsərrüfatının, infrastruktur layihələrinin, məskunlaşmanın və ümumi bərpa prosesinin sürətini aşağı salır.
Bəli, mina problemi təkcə təhlükəsizlik yox, həm də inkişaf problemidir. Çünki minalar yalnız insanı yaralamır, onlar bütöv bir regionun gələcəyini yaralayır. Bir ərazi mina ilə çirklənibsə, orada normal həyat uzun müddət bərpa olunmur. Kənd təsərrüfatı sahələri istifadəsiz qalır, torpaq dövriyyəyə daxil edilmir, biznes layihələri risk altına düşür, yerli əhali doğma yurduna qayıtmaqda tərəddüd edir. Məsələnin ən ağır tərəflərdən biri də budur. Mina təhlükəsi insanların torpağa qayıdışını ləngidir. Keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarında yenidən məskunlaşması yalnız yeni evlərə köçməklə bitmir. Eyni zamanda, təhlükəsiz yaşayış mühitinin təmin olunması da çox vacibdir. Mina isə bu təhlükəsizliyin ən böyük düşmənidir. Deməli, minalardan təmizlənmə prosesi həm də ədalətin bərpası prosesidir. Və biraz da geniş anlamda mina problemi birbaşa demoqrafik, iqtisadi və psixoloji nəticələr doğurur.
Bu problemin dərinləşməsində əsas amillərdən biri isə yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi Ermənistanın minalanmış ərazilərlə bağlı dəqiq xəritələri təqdim etməkdən yayınmasıdır. Burada məsələ təkcə siyasi etimadsızlıq deyil, beynəlxalq humanitar hüquq baxımından da ciddi sualdır. Çünki mina xəritələrinin verilməməsi dinc əhalinin həyatını birbaşa təhlükə altında saxlayır. Praktik nəticə isə aydındır: hər gecikən gün yeni itki, yeni yaralanma və yeni faciə riski deməkdir.
Azərbaycan tərəfi illərdir bu məsələnin beynəlxalq müstəviyə çıxarılması üçün çalışır. Lakin reallıq isə ondan ibarətdir ki, mina xəritələrinin tam və dürüst şəkildə təqdim olunmaması işğaldan azad edilmiş ərazilərdə aparılan bərpa işlərini də ləngidir. Yolların, yaşayış məntəqələrinin, su və enerji xətlərinin çəkilişi belə mina təhlükəsi səbəbindən əlavə risklər altında həyata keçirilir. Bu isə işğaldan sonra quruculuq mərhələsinin başlıca maneələrindən biridir.
Bəs, çıxış yolu nədir? Bu sualın cavabı bir neçə paralel istiqamətdə axtarılmalıdır. Azərbaycan hökuməti işğal dövründə və İkinci Qarabağ müharibəsindən sonrakı dönəmdə minalanmış ərazilərimizin təmizlənməsi üçün bütün səylərini səfərbər edib. Ölkəmiz bu sahədə böyük resurs sərf edir. Lakin ərazilərin genişliyi və minalanma dərəcəsi nəzərə alındıqda bu iş uzunmüddətli strategiya tələb edir. Müasir texnologiyalar, beynəlxalq texniki dəstək və yüksək ixtisaslı kadr hazırlığı bu prosesin əsas dayaqları olmalıdır. Eləcə də Ermənistanın mina xəritələrini təqdim etməməsi beynəlxalq platformalarda daha sərt şəkildə gündəmdə saxlanmalıdır. Bu, həm hüquqi məsuliyyətin, həm də siyasi təzyiqin artırılması baxımından vacibdir. Dünya birliyi bu məsələyə sırf regional problem kimi yox, mülki əhalinin təhlükəsizliyinə ciddi təhdid kimi yanaşmalıdır.
Lakin bütün bunlarla yanaşı biz elə etməliyik ki, Ermənistan dövləti minalardan zərər çəkən hər bir Azərbaycan vətəndaşına maddi kompensasiya ödəsin və müalicə-reabilitasiya xərclərini də öz üzərinə götürsün. Kompensasiya tələbi nə dərəcədə əsaslıdır?
Ermənistanın mina qurbanlarına maddi kompensasiya ödəməsi və müalicə-reabilitasiya xərclərini üzərinə götürməsi tələbi tamamilə əsaslıdır. Çünki bu zərərin yaranmasında birbaşa məsuliyyət daşıyan tərəf məhz Ermənistan dövlətidir. Mina basdırmaq yalnız hərbi taktika deyil, dinc əhaliyə qarşı potensial ölüm mexanizmi yaratmaqdır. Bu səbəbdən, nəticələrə görə məsuliyyət də siyasi ritorika ilə deyil, real öhdəliklərlə ifadə olunmalıdır.
Beynəlxalq praktikada müharibə və işğal nəticəsində vurulmuş zərərə görə kompensasiya məsələsi tamamilə yeni deyil. Əgər bir dövlətin hərəkətləri nəticəsində mülki şəxslər xəsarət alırsa, bu, təkcə mənəvi yox, hüquqi məsuliyyət də yaradır. Ona görə də Azərbaycan bu məsələni təkcə emosional əsaslarla yox, həm də hüquqi və beynəlxalq ədalət prinsipləri əsasında qaldırmalıdır. Çünki mina problemi işğalın bitmədiyini, sadəcə formasını dəyişdirdiyini sübut edir. Buna görə də bu gün əsas vəzifə əraziləri təhlükəsiz, yaşana bilən və davamlı inkişaf üçün yararlı məkana çevirməkdir. Bu baxımdan, Azərbaycanın yolu aydındır: mina təmizləmə işlərinin gücləndirilməsi, beynəlxalq təzyiqin artırılması, mina xəritələrinin əldə olunması üçün siyasi-hüquqi mübarizənin davam etdirilməsi və zərərçəkənlərə Ermənistan tərəfindən kompensasiya ödənilməsinin təmin edilməsi. Bütün bunlar ədalətin təmin edilməsi məqsədini daşıyır. Ədalət isə o torpaqlarda insanların qorxmadan yaşaya bilməsi ilə gerçək təzahürünü tapacaq. Deməli, bütün hallarda "sülhsevər" Ermənistan ciddi məsuliyyət daşıyır.
Əlisahib Hüseynov