Etibarlı müdafiə sülhün dayaqlarını möhkəmləndirir

Dünyada müharibələrin coğrafiyası dəyişdikcə, onu aparmaq üçün lazım olan vasitələr də dəyişir. Əgər ötən əsrdə hərbi üstünlük daha çox canlı qüvvənin sayı, tankların və artilleriyanın gücü, aviasiyanın imkanları ilə ölçülürdüsə, bu gün mənzərə xeyli mürəkkəbdir. Döyüş meydanında pilotsuz sistemlər, elektron müharibə vasitələri, süni intellekt, kibertexnologiyalar, yüksək dəqiqlikli silahlar və real vaxt rejimində məlumat ötürən sistemlər getdikcə daha böyük rol oynayır. Ona görə də müdafiə sənayesi artıq dövlətin texnoloji imkanlarını, sənaye gücünü, xarici tərəfdaşlıqlarını və hətta müəyyən mənada onun geosiyasi çəkisini göstərən göstəriciyə çevrilib.

Bakıda keçirilən ADEX 2026-nın yaratdığı mənzərəni də məhz sözügedən reallıq fonunda əhəmiyyət kəsb edir. Sərginin miqyası böyüyür, iştirakçıların coğrafiyası genişlənir, beynəlxalq şirkətlərin marağı artır və ən əsası, tədbir hərbi texnikanın nümayiş etdirildiyi məkan olmaqdan çıxaraq dövlətlər, müdafiə sənayesi şirkətləri və hərbi qurumlar arasında əlaqələrin qurulduğu platformaya çevrilir. Rəsmi məlumatlara görə, ADEX 2026-da 29 ölkədən 270-dən çox şirkət iştirak edir, 33 ölkədən 45 xarici hərbi nümayəndə heyəti qeydiyyatdan keçib. 14 ölkə milli pavilyonlarla təmsil olunur.

Rəqəmlərin özündən daha maraqlı olan onların arxasında dayanan siyasi mənzərədir. Çünki müdafiə sənayesi sərgilərində tədbirlərin kommersiya tərəfi ilə yanaşı, dövlətlərarası münasibətlərin həssas istiqamətləri də müzakirə olunur. Hansı ölkənin hansı şirkətlərlə görüşməsi, hansı texnologiyalara maraq göstərməsi, hansı sahələrdə birgə istehsal imkanlarının araşdırılması və hansı müqavilələrin imzalanması gələcək hərbi-texniki münasibətlərin konturlarını müəyyənləşdirir. ADEX-in əhəmiyyəti də məhz burada başlayır.

ADEX-in rəsmi təqdimatında tədbir hərbi-texniki əməkdaşlığın mühüm platformalarından biri kimi xarakterizə olunur. Çünki sərgidə dövlət nümayəndələri ilə yanaşı, müdafiə sənayesinin aparıcı şirkətləri də iştirak edir və nümayəndə heyətlərinin Azərbaycan dövlət qurumları, yerli və xarici müdafiə sənayesi şirkətləri ilə görüşləri nəzərdə tutulur. Məqsəd yeni texnologiyalarla tanış olmaqdan əlavə, əməkdaşlıq imkanlarını müzakirə etmək, tərəfdaşlıqlar yaratmaq və birgə layihələr üçün zəmin formalaşdırmaqdır.

Nəzərə alınmalıdır ki, müdafiə sənayesində əməkdaşlıq digər iqtisadi sahələrdən bir qədər fərqlənir. Silah sistemlərinin alınması, texnologiya transferi, birgə istehsal, texniki xidmət, modernizasiya və kadr hazırlığı uzunmüddətli münasibətlər tələb edir. Bir dövlət digər ölkənin müdafiə sənayesi ilə əməkdaşlığa başladıqda bu, illərlə davam edə biləcək texniki və institusional əlaqələrin başlanğıcı ola bilər. Sərginin coğrafiyası bunu daha aydın göstərir. ADEX 2026-da Türkiyə, ABŞ, Böyük Britaniya, Almaniya, İtaliya, İsrail, Pakistan, Çin, Cənubi Koreya, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Rusiya və digər ölkələrdən şirkətlərin iştirakı Azərbaycanın müxtəlif müdafiə sənayesi mərkəzləri ilə əlaqələr qurduğunu göstərir. ABŞ şirkətlərinin sərgidə builki iştirakı xüsusilə genişlənib, “Northrop Grumman”, “SIG SAUER”, “Lockheed Martin”, “Vantor” və “Ondas” ADEX-də ilk dəfə təmsil olunub. Almaniyanın “Rheinmetall” və “Rohde & Schwarz”, Böyük Britaniyanın “BAE Systems” şirkətləri də yeni iştirakçılar arasında idi. Sözsüz ki, bütün bunlar Azərbaycanın müdafiə sənayesi üçün bazarın genişlənməsi baxımından da əhəmiyyətlidir.

Daha bir məqamı da xüsusi qeyd etmək lazımdır ki, xarici şirkətin sərgidə iştirakı birbaşa müqavilə və ya hərbi əməkdaşlıq haqqında razılaşma anlamına gəlmir. ADEX-in əhəmiyyəti daha çox belə əlaqələrin qurulması üçün yaratdığı imkanlardadır. Konkret müqavilələr isə ayrıca danışıqların nəticəsidir. Bu fərqi qorumaq vacibdir. Çünki sərginin siyasi əhəmiyyətini artırmaq üçün onun iştirakçılarını gələcək silah müqavilələrinin tərəfləri kimi təqdim etmək faktiki baxımdan düzgün olmaz.

ADEX-in Azərbaycan baxımından ən mühüm tərəfi ölkənin öz müdafiə sənayesini beynəlxalq auditoriyaya təqdim etməsidir.

Azərbaycan uzun müddətdir müdafiə sənayesinin inkişafına xüsusi diqqət yetirir. Müdafiə sənayesinin inkişafı uzun müddət əsasən ordunun ehtiyaclarının daxili imkanlarla təmin edilməsi məsələsi kimi önə çıxırdı. İndi isə bunun üzərinə başqa məqsəd əlavə olunub, daha dəqiq desək, ixrac, texnologiya transferi və beynəlxalq istehsal əməkdaşlığı. Prezident İlham Əliyev hələ 2021-ci ildə İspaniyanın “El Pais" qəzetinə müsahibəsində Azərbaycanın artıq 30-dan çox ölkəyə müdafiə sənayesi məhsulları ixrac etdiyini bildirmişdi.

Bu məqam ADEX-in funksiyasını dəyişən əsas amillərdən biridir. Əgər ölkə sadəcə öz ordusunun ehtiyaclarını təmin edən istehsalçı olsaydı, beynəlxalq sərgidə iştirak əsasən texnologiyaların nümayişi xarakteri daşıyardı. İxrac imkanları genişləndikcə isə sərgi həm də bazar axtarışının bir hissəsinə çevrilir. Belə olan halda, Azərbaycanın qarşısında daha mürəkkəb mərhələ dayanır. Çünki müdafiə sənayesində məhsul istehsal etmək və beynəlxalq bazarda uzunmüddətli rəqabət aparmaq ayrı-ayrı məsələlərdir.

ADEX 2026-nın siyasi mənzərəsində Türkiyənin xüsusi çəkisi göz qabağındadır. “Roketsan”, “ASELSAN”, “Baykar”, “TAI” və “HAVELSAN” kimi şirkətlər tədbirdə iştirak edir. “Roketsan” isə ADEX 2026-nın baş sponsoru kimi çıxış edirdi. Son illərdə iki ölkə arasında hərbi əməkdaşlıq daha geniş texnoloji və sənaye müstəvisinə keçib. ADEX 2026 çərçivəsində Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi ilə Türkiyənin müdafiə sənayesi şirkətləri arasında bir sıra əməkdaşlıq sənədlərinin imzalanması da bu prosesin davam etdiyini göstərir.

Sentyabrın 30-da “ASELSAN”, “Baykar”, “Roketsan” və “TUSAŞ” kimi şirkətlərin iştirakı ilə görüşlər keçirilib və müxtəlif əməkdaşlıq sənədləri imzalanıb. Müdafiə sənayesində daha mühüm mərhələ birgə istehsal, texnologiya mübadiləsi və mühəndislik imkanlarının inkişafıdır. ADEX çərçivəsində müdafiə sənayesi üzrə ali təhsil, kadr hazırlığı, elmi-tədqiqat və texnologiya sahələrində əməkdaşlıq haqqında memorandumun imzalanması da bu baxımdan əlamətdardır. Sənəd yüksək ixtisaslı mühəndislərin hazırlanması, universitetlər, müdafiə sənayesi müəssisələri və tədqiqat mərkəzləri arasında əlaqələrin genişləndirilməsi və birgə elmi layihələrin həyata keçirilməsini nəzərdə tutur.

Azərbaycanın müdafiə sənayesinin inkişafında İkinci Qarabağ müharibəsinin xüsusi yeri var. Həmin dövrdə istifadə olunan texnologiyalar, əldə olunan təcrübə və sonrakı hərbi modernizasiya prosesi ölkənin müdafiə sənayesinin inkişaf istiqamətlərinə də təsir göstərib. Müdafiə Nazirliyinin məlumatlarında yerli istehsalın və hərbi təcrübənin sonrakı texnoloji həllərin hazırlanmasına təsir etdiyi vurğulanır.

Əslində, istənilən müdafiə sənayesi üçün real döyüş təcrübəsi məhsulun inkişafında mühüm məlumat mənbəyinə çevrilə bilər. Döyüş meydanında əldə edilən nəticələr silah sistemlərinin hansı şəraitdə effektiv, hansı şəraitdə zəif olduğunu göstərir. Bu baxımdan Azərbaycanın öz hərbi təcrübəsini texnologiyanın inkişafı ilə əlaqələndirmək imkanı da var. Lakin bu imkanın uzunmüddətli sənaye üstünlüyünə çevrilməsi üçün həmin təcrübənin sistemli şəkildə elmi-tədqiqat və məhsul inkişafı prosesinə ötürülməsi lazımdır.

ADEX-in əhəmiyyəti Cənubi Qafqazın özündə baş verən dəyişikliklərdən ayrı düşünülə bilməz. Region son illərdə münaqişədən sonrakı yeni mərhələyə daxil olub. Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində yeni siyasi proseslər, regional kommunikasiya xətlərinin gündəmə gəlməsi və Cənubi Qafqazın daha geniş nəqliyyat və iqtisadi layihələrə bağlanması təhlükəsizlik məsələlərinə də yeni yanaşma tələb edir. Enerji infrastrukturu, nəqliyyat dəhlizləri, sərhəd təhlükəsizliyi, kibertəhlükəsizlik və kritik obyektlərin qorunması da gündəmə gəlir. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi bu məsələləri xüsusilə önəmli edir.

Ölkə Xəzər dənizi ilə Avropa arasında enerji və nəqliyyat əlaqələrinin mühüm hissəsində yerləşir. Orta Dəhlizin inkişafı Azərbaycanın tranzit əhəmiyyətini artırdığı kimi, həmin infrastrukturların təhlükəsizliyini də strateji məsələyə çevirir.

Nəzrin ELDARQIZI
XQ