Evdar qadınları kim necə müəyyən edəcək?

Gələn ildən dövlət büdcəsində ayrılmaların azalması fonunda icbari tibbi sığorta (İTS) sistemi üzrə yeni maliyyələşmə mexanizmi tətbiq ediləcək. 

İndiyə qədər işsiz şəxslər üçün ödənişləri dövlət qarşılayırdısa, 2026-cı ildən bəzi kateqoriyalar sığorta haqlarını özləri ödəməli olacaqlar. Qanuna təklif edilən dəyişikliklərə əsasən, əmək qabiliyyəti olduğu halda rəsmi gəlir göstərməyən şəxslər hər ay minimum əməkhaqqının 4 faizi həcmində – hazırkı hesablamaya görə 16 manat – icbari tibbi sığorta haqqı ödəyəcəklər. 

Bu, gəlirini qeyri-rəsmi əldə edən, lakin əmək münasibətlərində iştirak etməyən bütün vətəndaşlara şamil olunacaq. Dəyişikliklər sosial həssas qrupları əhatə etmir. Əsasən əlilliyi olan şəxslər, pensiyaçılar və uşaqlar ödənişdən azad olunacaqlar. 

Bundan başqa, evdar və şəxsi gəliri olmayan qadınların sığortası yenə də dövlət vəsaiti hesabına həyata keçiriləcək. Bu kateqoriyaya aid şəxslərin sığorta məbləğini müvafiq icra hakimiyyəti orqanı müəyyənləşdirəcək. İcbari tibbi sığorta ilə bağlı yeni mexanizm və ödəniləcək məbləğ isə qarşıdakı günlərdə məlum olacaq. 

Maraqlıdır, evdar qadın statusunu müvafiq qurum necə müəyyən edir və yaxud vətəndaşın şəxsi gəliri olmadığı necə bilinəcək? Məsələn, evdə  bizneslə məşğul olan evdar qadını  digərlərindən necə fərqləndirmək mümkün olacaq?

Məsələ ilə bağlı hüquqşünas Ruslan Mustafayev “Cebheinfo.az”-a bildirib ki, hər işi olmayan insan işsiz hesab edilmir: 

“Hazırda tətbiq edilən qaydalara görə, işsiz vətəndaş gedib Məşğulluq İdarəsində iş üçün növbəyə dayanan şəxs hesab edilir. Yəni qeydiyyatda olan şəxs işsiz kimi qəbul edilir. İşi olmayan digər şəxslərin hamısı işsiz hesab edilmir. Evdar qadınlara hansı formada icbari sığorta tətbiq olunacağı müəyyən qədər müəmmalıdır.

Ancaq böyük ehtimal ki, himayəsində azyaşlı uşaq olan və həmin uşağın qayğısına qalan qadınlar evdar qadınlar hesab olunacaqlar. Yəqin ki, onlardan  işi olmaması ilə bağlı müəyyən sənəd tələb olunacaq.   Bu, o deməkdir ki, heç bir vergi orqanında qeydiyyatda olmamalıdırlar. Adları heç bir firmada, şirkətdə işçi kimi keçməməlidir. Böyük ehtimal ki, bu sənədlər onlardan tələb olunacaq”.

Hüuquqşünasın fikrincə, icra hakimiyyətinin müvafiq orqanı dedikdə, dövlət orqanının hər biri icra hakimiyyəti orqanı hesab edilir: 

“Nazirliyin tabeliyində olan idarələr hər biri icra hakimiyyətinin orqanı hesab edilir. Ola bilər ki, qanunvericilikdə müvafiq icra hakimiyyəti orqanı dedikdə, məhz şəhər, rayon icra hakimiyyətini deyil, Məşğulluq və digər idarələr nəzərdə tutulur.

Evdar qadınlar ilk növbədə işsiz kimi müraciət etməlidirlər və məşğulluq idarələri də ərizədə göstərdikləri bacarıqlara uyğun olaraq onlara iş təklifi irəli sürür.  Evdə fərdi işlə məşğul olanlar, məsələn, şirniyyat bişirmək, dərzilik və s. ilə məşğul olanları müəyyən etmək çətindir. 

Əslində həmin şəxslər evdə şirniyyat bişirib satmaq və yaxud dərziliklə məşğul olmaqla gəlir əldə edirlər. Gəlir əldə etdikləri təqdirdə qanunvericiliyə uyğun olaraq vergi orqanlarında qeydiyyatdan keçməli və müvafiq sənədləşdirmə aparılmalıdır. 

Onlara VÖEN verilməlidir ki, həmin şəxslər hər rübün sonunda hesabat verməlidirlər. Öz gəlirlərindən müəyyən qədər vergilər və digər tutulmaları ödəməlidirlər. Hazırda vergidən yayınan şəxslərin müəyyən edilməsi ilə bağlı vergi oqranları ətraflı araşdırmalar aparırlar. Məsələn, şəxsin adına kart var və bizdə daha çox kartdan-kartda ödəniş gündəmdədir.  

Şəxsin kartına hər ay kifayət qədər yüksək məbləğlərdə və yaxud müəyyən məbləğlərdə pul gəlirsə, vergi orqanının ixtiyarı var ki, həmin gəlirlərin mənbəyini müəyyən etsin. Həmin şəxsə şirniyyat satmaq müqabilində ödəniş həyata keçirildiyi müəyyən olunduğu təqdirdə vergi orqanının bu şəxsin müraciəti olmadığı halda onu vergi ödəyicisi kimi qeydiyyata almaq ixtiyarı var. 

Onun adına VÖEN verilir və ondan rüblük hesabatlar tələb olunur. Bu qaydalara riayət etməyən şəxslər cərimələnirlər. Əslində bu şəxslər gəlir əldə etdikdə və bu məlumatları vermədikdə qanunvericiliyi pozmuş olurlar.  

Fikrimcə, vergi orqanlarının apardığı ətraflı araşdırmalar da gələcəkdə  bu kimi halların qarşısını almaq məqsədi daşıyır. Ancaq həmin şəxs nağd şəkildə gəlr əldə edirsə, onu müəyyən etmək çətindir. 

Bununla bağlı kimlərinsə şikayəti, müraciəti olmalıdır ki, araşdırma aparılsın. Həmin şəxsin mütəmadi, daimi olaraq bu işlə məşğul olduğu müəyyən edilsin.  Ona görə də bunları müəyyən etmək icra hakimiyyəti orqanlarına kifayət qədər çətin olacaq”.

Nigar Abdullayeva
“Cebheinfo.az”

Açar sözlər: Evdar qadınlar Ruslan Mustafayev

Problemlərinizi bizə yazın, şahidi olduğunuz hadisələri çəkib göndərin