“Əvvəllər uçurdu, indi niyə uçmur?”

Surə SEYİD
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

Son zamanlar Naxçıvan-Bakı və Bakı-Naxçıvan reyslərinin tez-tez təxirə salınmasının şahidi oluruq. Azərbaycanı Naxçıvana bağlayan yeganə nəqliyyat yolunun tez-tez dayandırılması əhali arasında narazılıq yaratmaqla, bir çox xəbər saytlarının da gündəmini zəbt edib. Aviaşirkət isə bu halların baş vermə səbəbini bölgənin coğrafi mövqeyi və mürəkkəb dağlıq relyefi ilə birbaşa bağlı olan əlverişsiz meteoroloji şəraitlə əlaqələndirir.  

Bəs uçuşları təxirə salan və təhlükəsizliyi riskə atan əsas amillər hansılardır?

Naxçıvanın dağlıq relyefi bölgədə hava axınlarının sürətlə dəyişməsinə səbəb olur. Xüsusilə güclü küləklər, küləyin istiqamətinin qəfil dəyişməsi və şaquli hava axınları təyyarələrin qalxma və enmə mərhələlərində ciddi təhlükə yaradır. Bölgədə tez-tez müşahidə olunan ildırımlı hava şəraiti təyyarələrin uçuş trayektoriyasına və naviqasiya sistemlərinə birbaşa təhdid yaradır. Duman və ya intensiv yağıntılar uçuş-enmə zolağında görmə məsafəsini minimuma endirir. Beynəlxalq aviasiya standartlarına görə, təhlükəsizlik tələbləri ödənilmədiyi təqdirdə uçuşlar yerinə yetirilə bilməz.
“Azərbaycan Hava Yolları” (AZAL) tərəfindən verilən rəsmi açıqlamalara görə, qərarlar təkcə hava limanında görünən havaya əsasən deyil, həm də marşrut boyu proqnozlaşdırılan və yuxarı hava qatlarında mövcud olan təhlükəli meteoroloji faktorlar (tufan buludları və s.) nəzərə alınaraq verilir. Sərnişinlərin tez-tez narazılıq etdiyi qeyri-müəyyənlik və məlumatlandırma problemləri ilə bağlı AZAL rəsmiləri bildirir ki, bütün təxirəsalma və ya ləğvetmə qərarları yalnız sərnişinlərin və ekipajın həyatını qorumaq məqsədi daşıyır. Hava şəraiti təhlükəsizlik parametrlərinə uyğun olan kimi uçuşlar bərpa edilir.

Naxçıvan reyslərində təxirəsalmaların pərdəarxası

Naxçıvanın coğrafi relyefi “təbii aerodinamik boru” rolunu oynayır. Külək kəsilməsi uçuşun ən təhlükəli məqamıdır. Dağlıq relyef küləyin sürətini və istiqamətini bir neçə saniyə ərzində kəskin dəyişir. Naxçıvan hava limanı üçün ən kritik meteoroloji risk  “Dağ dalğaları” (Mountain Waves) və onların yaratdığı Turbulentlik hadisəsidir. Naxçıvanı əhatə edən yüksək dağ silsilələri təyyarələr üçün keçilməz bir maneədir. Hava axını bu dağlara dəydikdə, dağın arxasında nəhəng, görünməz “atmosfer dalğaları” yaradır. Təyyarə eniş-enmə zolağına yaxınlaşarkən, bu dalğaların içindən keçir. Nəticədə təyyarə gözlənilmədən şiddətli şaquli itələməyə (həm yuxarı, həm də aşağı istiqamətdə) məruz qalır. Pilotlar üçün bu, “yolun qəfil kəsilməsi” deməkdir. Təyyarənin hündürlüyü saniyələr içində 50-100 metr aşağı düşə bilər. Aviasiya standartlarında bu, “Severe Turbulence” (şiddətli turbulentlik) kateqoriyasına aiddir və təyyarənin idarəetməsini kritik səviyyədə çətinləşdirir.

Bundan əlavə, Naxçıvandakı dağ dərələri də “aerodinamik boru” effekti yaradır. Külək dərədən çıxarkən sürətini artırır və istiqamətini dəyişir. Təyyarə eniş edərkən ön tərəfdən vuran külək (headwind) birdən-birə arxadan vuran küləyə (tailwind) çevrilir. Təyyarənin qanadları üzərindəki hava axını (lift) qəfil kəsilir. Təyyarə “havadan düşmə” (stall) riski ilə üzləşir. Bu, eniş zamanı yerə çırpılma ehtimalını artırdığı üçün pilotlar belə şəraitdə enişi dərhal dayandıraraq “ikinci dairəyə” (go-around) gedirlər.

Naxçıvanın çətin relyefi səbəbindən yerüstü temperaturla yüksəklikdəki temperatur arasında kəskin fərq yaranır. Bu, çox aşağı hündürlükdə, birbaşa uçuş-enmə zolağının üzərində “şüşə kimi” sıx duman təbəqəsinin yaranmasına səbəb olur.

Nə üçün “əvvəllər belə deyildi”?

Beynəlxalq aviasiya standartları (ICAO) son illərdə uçuşların təhlükəsizliyi ilə bağlı tələbləri ciddi şəkildə sərtləşdirib. Əvvəllər pilotların və ya dispetçerlərin “riski idarə etmək” üçün daha geniş səlahiyyəti və ya daha çevik yanaşması mümkün idisə, indi “sıfır risk” prinsipi tətbiq olunur. Hər hansı bir şübhəli meteoroloji şərait (ildırım riski, külək kəsilməsi) olduqda, uçuşun təxirə salınması artıq bir seçim deyil, məcburi prosedur hesab olunur. Müasir dövrdə aviaşirkətlər uçuş zamanı təkcə hava limanındakı vəziyyəti deyil, marşrut boyu, o cümlədən yuxarı hava qatlarında minlərlə metr yüksəklikdə baş verən prosesləri də peyk və radarlar vasitəsilə saniyəlik izləyə bilirlər. Əvvəllər bu cür təhlükəli axınlar, məsələn, yuxarı qatlardakı şaquli hava axınları tam görünməz qalırdı, lakin indi bu təhlükələr aşkar edildiyi üçün uçuşlar ləğv edilir.

Naxçıvan hava limanında yeni uçuş-enmə zolaqları və daha müasir naviqasiya sistemlərinin tətbiqi, əslində, təhlükəsizlik baryerini yüksəldib. Müasir sistemlər əvvəlki köhnə sistemlərin “görmədiyi” və ya “reaksiya vermədiyi” təhlükələri aşkar edir və avtomatik olaraq uçuşa məhdudiyyət qoyur.

Təyyarələrin uçuşunun tez-tez dayandırılması hava limanının zəifliyi deyil, əksinə, təhlükəsizlik protokollarının daha həssas və müasir standartlara uyğunlaşdırılmasıdır.  

Müasir təyyarələr (məsələn, “Airbus” və ya “Boeing”) avtomatik eniş üçün CAT II və ya CAT III dərəcəli sistemlərə ehtiyac duyur. Əgər hava limanının sistemi və ya təyyarənin sertifikatı bu dumanı yarmağa imkan vermirsə, uçuş istisnasız olaraq ləğv edilir.
Amma uçuşların təxirə salınması təkcə “təhlükəsizlik qaydalarının artması” deyil, həm də təyyarələrin texniki xüsusiyyətləridir. Köhnə sovet istehsalı olan təyyarələr (məsələn, Tu-154) daha ağır və ağır hava axınlarına qarşı daha dözümlü idi. Müasir təyyarələr (“Airbus A320/321”, “Boeing 737”) isə yanacaq qənaəti və səmərəlilik üçün daha yüngül materiallardan və mürəkkəb avionik sistemlərdən hazırlanır. Bu sistemlər həmin “dağ dalğalarını” və külək kəsilməsini çox həssaslıqla qəbul edir və təhlükə olduqda pilotlara “avtomatik enişi qadağan et” siqnalı göndərir.
Naxçıvanın qarşılaşdığı bu durum, müasir aviasiyanın “sərt mühitə qarşı həssas texnologiya” toqquşmasının nəticəsidir. Təyyarənin idarəetmə mexanizmi daha ağıllı və həssas olduğu üçün pilotun gözlə idarə edə biləcəyi riski artıq sistem icazə vermir.

“Embraer”in həssaslığı və sıfır risk qaydası

Naxçıvan reyslərində vaxtaşırı olaraq “Embraer E190” tipli təyyarələrdən də istifadə olunur. Bu təyyarənin texniki xüsusiyyətləri Naxçıvanın mürəkkəb relyefi ilə bağlı mövzumuza yeni baxış bucağı yaradır. 

“Embraer E190” (Braziliya istehsalı) “regional təyyarə” sinfinə aiddir və “Airbus”/“Boeing” kimi nəhənglərdən fərqli bir aerodinamik quruluşa malikdir. “E190 Airbus A320”yə nisbətən daha yüngüldür və bu, ona dağlıq relyefdə daha çevik manevr etmək imkanı verir. Lakin bu yüngüllük onun turbulentliyə qarşı həssaslığını da artırır. “Embraer” təyyarələri dağlıq ərazilərdə və yüksək temperaturlarda qalxış-eniş üçün xüsusi optimizasiya olunub. Bununla belə, Naxçıvan kimi hər tərəfi dağlarla əhatə olunmuş hava limanlarında, külək qəfil dəyişdikdə “E190”ın daha yüngül olması onun uçuş trayektoriyasının daha çox “sapmasına” səbəb olur.

“Embraer E190”larda uçuş idarəetmə sistemi çox müasirdir, lakin sistemin iş prinsipi dağlıq relyefə həssas reaksiya verir. “E190”ın gövdəsi nisbətən nazikdir. Külək kəsilməsi (wind shear) zamanı sensorlar təyyarənin sabitliyini itirdiyini hiss edən kimi “Auto-throttle” (avtomatik sürət tənzimləyici) dərhal reaksiyaya girir. Əgər “E190”ın bort kompüteri eniş üçün təyin olunmuş trayektoriyada külək axınlarının “normadan artıq sapma” (yəni qəbul edilən təhlükəsizlik limitindən çox) yaratdığını proqnozlaşdırırsa, sistem pilotdan enişi dayandırmağı tələb edir.
“E190”ın enişi üçün tələb olunan “külək limiti” “Airbus A320”yə nisbətən fərqli ola bilər. Hava şəraiti həmin limitin bir düyün belə üstündədirsə, şirkət təyyarənin təhlükəsizliyini riskə atmamaq üçün uçuşu təxirə salır.     

“Embraer” kimi daha kiçik gövdəli təyyarələr, bəzən böyük laynerlərə (məsələn, “Boeing 787”) nisbətən dağ dalğalarından (mountain waves) daha çox təsirlənir. Naxçıvan reyslərində “Embraer E190”dan istifadə olunması təhlükəsizliyi azaltmır, əksinə, regional marşrutlar üçün səmərəli seçimdir. Lakin bu təyyarənin relyefə və küləyə qarşı həssaslığı, Naxçıvanın qeyri-sabit havası ilə birləşəndə uçuşların ləğv edilməsi ehtimalını artırır.

Aviasiyada “Qızıl Standart”: AZAL-ın təhlükəsizlik protokolları və beynəlxalq qiymətləndirmə

“Azərbaycan Hava Yolları” (AZAL) beynəlxalq aviasiya ictimaiyyətində təhlükəsizlik standartlarına ciddi yanaşan və müasir aviaparkı ilə tanınan bir şirkətdir. AZAL, Beynəlxalq Hava Nəqliyyatı Assosiasiyasının (IATA) IOSA (IATA Operational Safety Audit) proqramının üzvüdür. Bu, aviasiya sənayesində “qızıl standart” hesab olunur. Şirkət mütəmadi olaraq beynəlxalq ekspertlər tərəfindən ciddi auditdən keçir. Uçuş təhlükəsizliyi, yerüstü xidmətlər, texniki baxış və heyətin hazırlığı kimi sahələrdə şirkətin fəaliyyəti dünya standartlarına uyğun qiymətləndirilir.

AZAL dünyada ən yeni təyyarə modellərini (“Airbus” A319, A320, A321, “Boeing 787 Dreamliner” və s.) istismar edən şirkətlərdən biridir. Şirkətin təyyarələri gənc aviapark siyahısındadır. Bu, təyyarələrdə nasazlıq riskinin aşağı olması və ən müasir “təhlükəsizlik avtomatikası” ilə təchiz edilməsi deməkdir. Heydər Əliyev adına Beynəlxalq Aeroportda yerləşən texniki qulluq mərkəzi geniş imkanlara malikdir və təyyarələrə beynəlxalq tələblərə uyğun qulluq göstərilir.

MDB məkanında və regionda AZAL öz təhlükəsizlik göstəricilərinə görə ən stabil şirkətlərdən biri kimi qəbul edilir. Şirkətin uçuş təhlükəsizliyi tarixi çox müsbətdir. Bu, şirkətin qərar qəbul etmə prosesində (məsələn, Naxçıvan reyslərində olduğu kimi) iqtisadi maraqlardan və ya cədvəl tələblərindən daha çox uçuş təhlükəsizliyini üstün tutması ilə birbaşa bağlıdır.

“Skytrax” kimi nüfuzlu reytinq agentlikləri tərəfindən AZAL tez-tez 4 ulduzlu aviaşirkət kimi qiymətləndirilib. Bu reytinq təkcə servisə deyil, həm də şirkətin idarəetmə keyfiyyətinə, xidmət təhlükəsizliyinə və sərnişin məmnuniyyətinə əsaslanır.

Dünya miqyasında AZAL “etibarlı, təhlükəsiz və müasir donanmaya malik” bir aviaşirkət olaraq tanınır. Şirkətin təhlükəsizlik siyasəti çox konservativdir – yəni “təhlükə riski varsa, uçma” prinsipini əsas tutur. Naxçıvan reysləri ilə bağlı yaşadığımız problemlər, məhz bu “konservativ təhlükəsizlik mədəniyyətinin” birbaşa nəticəsidir. Şirkət, bəlkə də, bəzi digər bölgə şirkətlərindən daha “ehtiyatlı” davranır ki, bu da beynəlxalq auditlərdə müsbət qeyd olunan bir cəhətdir.

Müasir Aviaparklar və qlobal təhlükəsizliyin portreti

“AirlineRatings.com” tərəfindən 2026-cı il üçün aparılan araşdırmalara əsasən, dünyanın ən təhlükəsiz aviaşirkətləri müəyyən edilib. Bu reytinq müəyyən edilərkən son 5 ildə qəzaların olmaması, son 2 ildə ciddi insidentlərin qeydə alınmaması, donanmanın yaşı, ekipaj təlimləri və beynəlxalq audit yoxlamaları kimi ciddi meyarlar nəzərə alınıb.

2026-cı il üzrə dünyanın ən təhlükəsiz 10 aviaşirkəti:

1. “Etihad Airways” (BƏƏ) 

2. “Cathay Pacific Honkonq” (Çin) 

3. “Qantas” (Avstraliya) 

4. “Qatar Airways” (Qətər) 

5. “Emirates” (BƏƏ) 

6. “Air New Zealand” (Yeni Zelandiya) 

7. “Singapore Airline” (Sinqapur) 

8. “EVA Air” (Tayvan) 

9. “Virgin Australia” (Avstraliya)

10. “Korean Air” (Cənubi Koreya) 

Bu siyahı təkcə təyyarələrin yeni olması ilə deyil, aşağıdakı texniki və idarəetmə detalları ilə müəyyən olunur. Hər uçuşa düşən kiçik və ya böyük nasazlıqların sayı, Turbulentliklə mübarizə, Kokpitdəki müasir təhlükəsizlik sistemləri, audit nəticələri, yəni Beynəlxalq aviasiya orqanlarının (ICAO və digərləri) keçirdiyi yoxlamalar.

“AirlineRatings.com” tərəfindən 2026-cı il üçün açıqlanan rəsmi reytinqə əsasən, Türkiyə, Avropa və Amerika aviaşirkətlərinin siyahıdakı yeri 12-ci pillədən sonra başlayır. Qeyd etmək lazımdır ki, 2026-cı il siyahısında ilk onluq əsasən Yaxın Şərq və Asiya-Sakit okean regionu şirkətləri tərəfindən tutulub.

Türkiyə, Avropa və Amerika şirkətlərinin mövqeyi (2026):

12. “Turkish Airlines” (Türkiyə) 

13. “Virgin Atlantic”  (Böyük Britaniya) 

16. “TAP Air Portugal” (Portuqaliya) 

17. SAS - “Scandinavian Airlines” (Skandinaviya) 

18. “British Airways” (Böyük Britaniya)

20. “Iberia” (İspaniya) 

21. “Lufthansa” (Almaniya) 

22. “Air Canada” (Kanada)

23. “Delta Air Lines” (ABŞ) 

24. “American Airlines” (ABŞ) 

“Turkish Airlines” 12-ci yerdə olmaqla, siyahıda dünyanın ən təhlükəsiz şirkətləri arasında yüksək mövqe tutur və region üzrə liderdir. Avropa aviaşirkətləri (“Virgin Atlantic”, TAP, SAS, “British Airways”, “Iberia”, “Lufthansa”) 13-cü yerdən başlayaraq geniş yer tutur. Avropanın köklü və böyük aviadaşıyıcılarının bu reytinqdə stabil mövqeyini qoruması onların uçuş təhlükəsizliyi mədəniyyətinin yüksək olduğunu göstərir.

Şimali Amerika şirkətləri (“Air Canada”, “Delta”, “American Airlines”) əsasən siyahının sonuncu pillələrində qərarlaşıb. Bu, onların təhlükəsiz olmadığı anlamına gəlmir; sadəcə, “AirlineRatings”in istifadə etdiyi müasir meyarlar (məsələn, turbulentliklə mübarizə texnologiyaları, donanmanın yeniliyi və insident statistikası) baxımından digər bölgə şirkətləri bu il bir qədər irəlidədir.

Göründüyü kimi, ilk onluqda Yaxın Şərq və Asiya dominasiya etsə də, Türkiyə, Avropa və ABŞ-ın böyük aviaşirkətləri dünyanın ən təhlükəsiz 25 şirkəti siyahısında öz yerlərini qoruyub saxlayırlar. 

“AirlineRatings.com” və digər beynəlxalq aviasiya reytinq agentliklərinin 2026-cı il üzrə dərc etdiyi “Dünyanın ən təhlükəsiz 25 aviaşirkəti” siyahısında “Azərbaycan Hava Yolları” (AZAL) ilk 25-likdə yer almır. Bu reytinqlər adətən dünyanın ən böyük, minlərlə təyyarəsi olan və qlobal miqyasda on minlərlə uçuş yerinə yetirən “nəhəng” aviadaşıyıcılarını (məsələn, “Emirates”, “Qatar Airways”, “Lufthansa”) əhatə edir. AZAL daha çox regional və orta miqyaslı bir aviaşirkətdir və bu cür genişmiqyaslı qlobal reytinqlərdə yer tutmaq üçün tələb olunan uçuş sayı, donanma miqyası və coğrafi əhatə dairəsi bu nəhəng şirkətlərdən fərqlənir. Bəs bu fakt AZAL-ın təhlükəsizlik reytinqi aşağıdır deməkdirmi? Xeyr, qətiyyən! Siyahıda olmamaq “təhlükəsiz deyil” demək deyildir. AZAL beynəlxalq aviasiya təhlükəsizliyi auditi olan IOSA-dan keçib. Bu o deməkdir ki, şirkət dünya aviasiya təhlükəsizliyi standartlarına tam cavab verir. Şirkət Avropa İttifaqının və digər beynəlxalq qurumların uçuş təhlükəsizliyi ilə bağlı bütün texniki və təhlükəsizlik qaydalarına riayət edir. Dünyanın ən təhlükəsiz 25 şirkəti siyahısına düşmək üçün aviaşirkətlər adətən qlobal miqyasda müstəsna nəticələr göstərməlidir.

Beləliklə, apardığımız təhlil göstərir ki, Naxçıvan uçuşlarının gecikməsinin pərdəarxası təhlükəsizlik və aviaşirkətin Naxçıvan uçuşlarına ayırdığı təyyarələrin texniki imkanları ilə bağlıdır. Bəs “Embraer”dən sonra nə gəlir? Naxçıvanın coğrafi mövqeyinə uyğun təyyarələr hansılardır? 

Mövzunun davamı növbəti araşdırmamızda...