Gələcəyin xəritəsini çəkən filosof O, KQB agenti idi?

Kulis.az görkəmli polyak yazıçı, filosof və futuroloq Stanislav Lem haqqında materialı təqdim edir.

1921-ci ildə Lvovda imkanlı bir həkim ailəsində doğulan polyak yəhudisi Stanislavın uşaqlığı kitablar və laboratoriya şüşələri arasında keçmişdi. Atasının yolunu davam etdirib tibb təhsili alarkən İkinci Dünya müharibəsinin başlaması onun taleyini alt-üst etdi. Nasist işğalı dövründə yəhudi köklərinə görə hər an ölüm biletini ala bilərdi. Saxta sənədlərlə avtomobil mexaniki işləyərək, sabotaj qruplarına kömək edərək sağ qaldı.

Müharibə Lemə bir şeyi çox yaxşı öyrətdi: insan təbiətinin vəhşiliyini və təsadüflərin həyatdakı mütləq rolunu. Bu travma və reallıq hissi onun sonrakı bütün əsərlərində özünü büruzə verəcəkdi. Müharibədən sonra Krakova köçən Lem tibb təhsilini bitirsə də, həkimlik etmək istəmədi. Çünki onun diaqnoz qoymaq istədiyi xəstə fərdlər deyil, bütövlükdə bəşəriyyət idi.

Lem yaradıcılığının şah əsəri şübhəsiz ki, "Solyaris" romanıdır. Bu əsər insanın yad sivilizasiyalarla əlaqə qurmaq cəhdinin və bu cəhdin iflasının fəlsəfi manifestidir. Solaris planetindəki canlı, düşünən okean insanlarla ünsiyyətə girmir, sadəcə onların şüuraltındakı ən ağrılı, ən gizli xatirələrini maddi formaya salıb qarşılarına çıxarır.

"Biz kosmosu fəth etmək istəyirik, amma əslində, sadəcə Yer kürəsini onun sərhədlərinə qədər genişləndirmək niyyətindəyik. Bizə başqa dünyalar lazım deyil, bizə öz əksimiz lazımdır." — "Solaris"

Lem bizə deyirdi: Biz hələ öz daxilimizdəki qaranlığı, şüuraltımızdakı canavarları öyrənməmişik, amma kosmosda başqa şüurlar axtarırıq. Okean insan üçün bir tapmacadır, insan da okean üçün. Və bu iki tamamilə fərqli varlığın ortaq bir dil tapması qeyri-mümkündür.

Lem təkcə dərin zəkası ilə deyil, həm də kəskin, güzəştsiz xarakteri ilə seçilirdi. O, Qərb (xüsusilə Amerika) elmi fantastikasını çox səthi hesab edirdi. Onun fikrincə, Amerika yazıçılarının çoxu kosmosu sadəcə kovboy filmlərinin fonu kimi istifadə edir, lazer silahları və yaşıl adamcıqlardan o tərəfə keçə bilmirdilər.

Bu tənqidlər Amerikada böyük qıcıq yaratmışdı. Hətta məşhur fantast yazıçı Filip K. Dik paranoyaya qapılaraq FTB-yə (FBI) məktub yazmışdı. Dik iddia edirdi ki, "Stanislav Lem" deyə bir yazıçı realda yoxdur. Onun fikrincə, bu ad arxasında Polşada oturan, Qərb oxucusunun beynini yumaq üçün fəaliyyət göstərən bütöv bir Kommunist Komitəsi (KQB agentləri) dayanıb. Çünki bir insanın təkbaşına bu qədər fərqli sahələrdə, riyaziyyat, tibb, fəlsəfə, sosiologiya, bu səviyyədə dərin və fərqli əsərlər yazması mümkünsüz görünürdü. Bu hadisə Lemin zəkasının miqyasına verilən ən qəribə və ən böyük "qiymət" idi.

Lemi sadəcə qaranlıq, tutqun bir filosof kimi tanımaq ədalətsizlik olardı. O, həm də dahi bir satirik idi. Onun "Kiberiada" və "Ulduz gündəlikləri" silsiləsindən olan əsərləri bəşəriyyətin nöqsanlarını, bürokratiyanı, siyasəti və elmi təkəbbürü lağa qoyan absurd, yumoristik şah əsərlərdir. Kosmik səyyah İyon Tihinin macəralarında biz əslində, gələcəyin deyil, bu günün və keçmişin insan axmaqlıqlarının kosmik miqyasda necə gülünc göründüyünü izləyirik.

Ömrünün son illərində Stanislav Lem demək olar ki, fantastika yazmağı dayandırmışdı. O, daha çox publisistik məqalələr, fəlsəfi esselər yazır və bəşəriyyətin gedişatını böyük narahatlıqla izləyirdi. İnternetin kütləviləşməsini görəndə dediyi o məşhur söz onun skeptisizminin zirvəsi idi:

"İnternetdən istifadə edənə qədər dünyada bu qədər çox axmağın olduğunu bilmirdim".

Lem Krakovdakı qəbirstanlıqda dəfn olunub. Onun baş daşında yazılanlar bəlkə də bütün həyatının və yaradıcılığının xülasəsidir:

"Feci quod potui, faciant meliora potentes" (Mən əlimdən gələni etdim, bacaranlar daha yaxşısını etsinlər).