Görkəmli botanika alimi, pedaqoq

Azərbaycan botanika elminin inkişafında mühüm xidmətləri olan alimlər sırasında professor, biologiya elmləri doktoru Cəlal Əziz oğlu Əliyevin xüsusi yeri vardır. O, ömrünü təhsilə, botanika elminin və xüsusilə Azərbaycanın su və su-bataqlıq bitkilərinin öyrənilməsinə həsr etmiş tanınmış alimlərdən biri olmuşdur. Uzun illər Azərbaycan Dövlət Universitetinin botanika kafedrasına rəhbərlik etmiş, yüksəkixtisaslı mütəxəssislərin hazırlanmasında böyük rol oynamışdır.

Cəlal Əliyev 1926-cı ildə Sabirabad rayonunun Suqovuşan kəndində anadan olmuşdur. İlk təhsilini kənddə almış, sonra Bakı Əczaçılıq Məktəbini bitirmişdir. 1949-1954-cü illərdə Bakı Dövlət Universitetində bioloq-botanik ixtisasına yiyələnmişdir. Tələbə–laborant ikən elmi tədqiqatla məşğul olmuş gənc mütəxəssis botanika kafedrasında saxlanılmışdır.

İstedadlı alim 1961-ci ildə “Talışın şirin sularının florası, bitkiliyi və onların təsərrüfat əhəmiyyəti” mövzusunda namizədlik, 1969-cu ildə “Azərbaycanın sututarlarının flora və bitkiliyi və onların təsərrüfat əhəmiyyəti” mövzusunda doktorluq dissertasiyaları müdafiə etmiş, 1970-ci ildə professor elmi adını almışdır. O, 4 elmlər namizədi hazırlamış, bir doktorluq dissertasiyasının elmi məsləhətçisi olmuşdur. 1966-1992-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetində botanika kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışmışdır.

Cəlal müəllim 130 elmi əsərin, o cümlədən, “Azərbaycanın su bitkiləri və onların xalq təsərrüfatı əhəmiyyəti”, “Meyvəçilik”, “Abşeron bitkilərini təyin etmək üçün rəhbərlik”, həmmüəlliflərlə birgə “Bitki coğrafiyası”, “Azərbaycanın su hövzələri və onlardan istifadə edilməsi”, “Botanika”, “Mədəni bitkilər və onların əcdadları”, “Bitki morfologiyası”, “Bitki coğrafiyası botanika əsasları ilə” “Abşeron bitkilərini təyin etmək üçün rəhbərlik” adlı dərslik və vəsaitləri ərsəyə gətirmişdir. O, orta məktəblər üçün “Tərəvəzçilik” kitabını rus dilindən tərcümə etmişdir.

Soydaşımız Sankt-Peterburq Gülçülük İnstitutu, Lomonosov adına MDU-nun botanika kafedrası, Rusiya EA Botanika İnstitutu ilə sıx əməkdaşlıq etmişdir.

Professor Cəlal Əliyevin elmi fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən biri Azərbaycanın daxili su hövzələrinin florasının öyrənilməsi olmuşdur. O, Kür və Araz hövzələrinin, Abşeron yarımadası göllərinin, Samur-Dəvəçi ovalığının, Lənkəran bölgəsinin, Mingəçevir və digər su anbarlarının, eləcə də respublikanın çoxsaylı çay, göl və bataqlıq ekosistemlərinin bitki örtüyünü sistemli şəkildə araşdırmışdır.

Bu tədqiqatlar nəticəsində respublikanın ərazisində su bitkilərinin növ tərkibi, yayılma qanunauyğunluqları, ekoloji xüsusiyyətləri və təsnifatı haqqında zəngin elmi material toplanmışdır. Azərbaycanın sututarlarının ilk və hərtərəfli tədqiqatçısı olan professor Cəlal Əliyevin rəhbərliyi ilə kafedra əməkdaşları respublikanın su və bataqlıq bitkilərinin tədqiqinə dair müxtəlif və sanballı işlər görmüş, maraqlı nəticələr əldə edilmişdir.

Alim əsərlərində ali su bitkilərinin morfoloji quruluşu, sistematik mövqeyi, həyati formaları, çoxalma xüsusiyyətləri və ekoloji uyğunlaşmalarını geniş şəkildə şərh etmişdir. O, hidrobotanikanın klassik metodlarından istifadə etməklə müxtəlif su hövzələrində bitki qruplaşmalarını araşdırmış, onların ekoloji şəraitlə qarşılıqlı əlaqəsini müəyyənləşdirmişdir. Xüsusilə göllərin və bataqlıqların bitki örtüyünün formalaşması, suyun dərinliyi, minerallaşması, temperatur rejimi və digər amillərin bitkilərin yayılmasına təsiri onun tədqiqatlarında mühüm yer tutmuşdur.

Cəlal Əliyev Azərbaycanın su florasının inventarlaşdırılması istiqamətində də mühüm işlər görmüşdür. Onun tədqiqatları nəticəsində respublikanın su hövzələrində yayılan çoxsaylı bitki növlərinin coğrafi yayılması dəqiqləşdirilmiş, nadir və relikt növlərin yayılma arealları müəyyən olunmuş, bir sıra növlərin ilk dəfə Azərbaycan florası üçün qeydiyyatı aparılmışdır. Bu tədqiqatlar sonrakı floristik və geobotaniki araşdırmalar üçün etibarlı elmi baza yaratmışdır.

Alimin xüsusi maraq göstərdiyi istiqamətlərdən biri su və bataqlıq bitkilərinin xalq təsərrüfatındakı əhəmiyyəti idi. O, müxtəlif hidrofıt və higrofıt növlərinin yem, dərman, texniki, torpaqqoruyucu və su hövzələrinin bioloji təmizlənməsindəki rolunu araşdırmışdır. Professor göstərirdi ki, su bitkiləri yalnız biomüxtəlifliyin vacib elementi deyil, həm də su ekosistemlərinin sabitliyini təmin edən əsas komponentlərdəndir. Onların suyun oksigen rejiminin tənzimlənməsində, üzvi maddələrin parçalanmasında, çöküntülərin formalaşmasında və balıq ehtiyatlarının qorunmasında mühüm rolu vardır.

Professor Cəlal Əliyevin elmi irsində su bitki örtüyünün mühafizəsi məsələləri də xüsusi yer tutur. O, sənaye və məişət tullantıları, meliorasiya tədbirləri, su anbarlarının tikilməsi və antropogen təsirlər nəticəsində su ekosistemlərində baş verən dəyişiklikləri araşdıraraq elmi əsaslarla onların flora üçün yaratdığı təhlükələri göstərmişdir. Alim təbii su hövzələrinin mühafizəsinin, nadir su bitkilərinin qorunmasının və genofondunun saxlanılmasının vacibliyini daim vurğulamışdır. Professorun Bakı Dövlət Universitetinin botanika kafedrasına rəhbərlik etdiyi illərdə kollektivdə elmi potensial əhəmiyyətli dərəcədə güclənmiş, botanikanın müxtəlif istiqamətləri üzrə yeni tədqiqatlar aparılmışdır. Tələbələrə yalnız nəzəri biliklər deyil, həm də ekspedisiya tədqiqatlarının metodikası öyrədilmiş, Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində floristik ekspedisiyalar təşkil edilmişdir. Cəlal Əliyevin elmi əsərləri hidrobotanika, floristika, bitkilərin sistematikası və geobotanika sahələrində uzun illər əsas istinad mənbələrindən olmuşdur. Onun araşdırmaları ölkəmizin florasının hazırlanması, su-bataqlıq bitkilərinin öyrənilməsi, biomüxtəlifliyin qorunması və ekoloji monitorinq işlərində geniş istifadə edilmişdir. Xüsusilə Göygöl və digər dağ göllərinin su-bataqlıq bitkilərinə dair tədqiqatlarda onun 1960-cı illərdə apardığı araşdırmalar mühüm elmi mənbə kimi göstərilmişdir.

Professor Cəlal Əziz oğlu Əliyev Azərbaycan hidrobotanika məktəbinin formalaşmasında mühüm rol oynamış, respublikanın su və su-bataqlıq bitkilərinin sistemli öyrənilməsinin əsasını qoymuş alimlərdən biri kimi botanika elmi tarixində özünəməxsus yer tutmuşdur. Onun elmi irsi bu gün də botanika, ekologiya, biomüxtəlifliyin qorunması və su ekosistemlərinin öyrənilməsi sahəsində çalışan tədqiqatçılar üçün qiymətli mənbə hesab edilir. Cəlal Əliyevin xidmətləri yüksək qiymətləndirilmiş, “Şərəf” ordeni ilə təltif edilmişdir.

Elşad QURBANOV,  

BDU-nun botanika və bitki fiziologiyası kafedrasının müdiri,

AMEA-nın müxbir üzvü,  Əməkdar elm xadimi