Gürcüstanın qərarı milli azlıqların təhsil hüququnun pozulması deməkdir” Kamran Əsədov

"Gürcüstan azərbaycanlılarının “Etnik azlıqların dili” fənninin “Azərbaycan dili və ədəbiyyatı” ilə əvəzlənməsi tələbi təkcə terminoloji məsələ deyil, eyni zamanda milli azlıqların təhsil hüququnun qorunması, identiklik və mədəni özünüdərk məsələsidir. Təhlil göstərir ki, bu tələb həm beynəlxalq hüquqi sənədlərə, həm də Gürcüstan Konstitusiyasına əsasən legitim və əsaslıdır. Məsələ əslində, təhsil sistemində milli azlıqların dilinə yanaşmanın formallıqdan real hüquqa çevrilməsi məsələsini gündəmə gətirir".

Bu fikirləri Redaktor.az-a açıqlamasında təhsil eksperti Kamran Əsədov Gürcüstan azərbaycanlılarının “Etnik azlıqların dili” fənninin “Azərbaycan dili və ədəbiyyatı” ilə əvəzlənməsi tələbindən danışarkən bildirdi.

Onun sözlərinə görə, Gürcüstan Konstitusiyasının 38-ci maddəsinə əsasən, ölkədə yaşayan milli azlıqların öz dilini, mədəniyyətini və adət-ənənələrini qorumaq və inkişaf etdirmək hüququ təmin olunur:

"Həmin maddədə açıq şəkildə qeyd olunur ki, dövlət milli azlıqların öz ana dilində təhsil almasına şərait yaratmalıdır. Lakin “etnik azlıqların dili” kimi ümumi termin bu hüququ konkretləşdirmir, əksinə, milli kimliyi və dilin rəsmi tanınma statusunu zəiflədir. Bu yanaşma həm hüquqi, həm pedaqoji, həm də psixoloji baxımdan yanlış və diskriminasiya elementləri daşıyan yanaşmadır.

Beynəlxalq hüquq baxımından da bu məsələ kifayət qədər aydın tənzimlənib. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) 1966-cı il “Mülki və siyasi hüquqlar haqqında beynəlxalq pakt”ının 27-ci maddəsində göstərilir ki, milli, etnik və ya dil azlıqlarına mənsub şəxslər öz dilindən istifadə etmək, mədəniyyətini yaşatmaq və təhsil hüququnu həyata keçirmək azadlığına malikdirlər. Eyni zamanda, Avropa Şurasının “Milli azlıqların qorunması üzrə çərçivə konvensiyası”nın 14-cü maddəsinə görə, milli azlıqların nümayəndələrinin ana dilində təhsil alma və bu dilin öyrədilməsini tələb etmək hüququ vardır. Gürcüstan bu konvensiyanı 2005-ci ildə ratifikasiya edib və bununla öz üzərinə öhdəlik götürüb ki, etnik azlıqların dilləri yalnız “dil” kimi deyil, “ana dili” və “ədəbiyyat” kimi tədris fənni şəklində qorunacaq. Bu kontekstdə Gürcüstan Təhsil Nazirliyinin fənnin adını “etnik azlıqların dili” kimi dəyişdirməsi hüquqi baxımdan azlıqların fərdiləşdirilmiş dil hüququna ziddir. Bu termin azərbaycanlıların dilini bir kateqoriya içində əridir, onun öz kimliyini və mədəni statusunu arxa plana keçirir. Əgər “Gürcü dili və ədəbiyyatı” fənni konkret olaraq milli kimliyə əsaslanırsa, “Azərbaycan dili və ədəbiyyatı” da eyni prinsip üzrə adlandırılmalıdır. Əks halda, bu, “milli azlıq dili” adı altında mədəni assimilyasiyaya aparan təhlükəli presedent yaradır".

Müsahibimiz qeyd etdi ki, Gürcüstan kimi çoxmillətli dövlətdə Azərbaycan dili və ədəbiyyatının ayrıca fənn kimi saxlanılması yalnız azlıqların hüququ deyil, həm də dövlətin demokratik və çoxtərəfli təhsil sisteminə sadiqliyinin göstəricisi olmalıdır:

"Statistik göstəricilər bu məsələnin miqyasını da aydın göstərir. Gürcüstan Milli Statistika Xidmətinin 2024-cü il məlumatına görə, ölkədə 230 mindən çox etnik azərbaycanlı yaşayır və onların təxminən 80 faizi Kvemo Kartli (Borçalı) bölgəsində cəmləşib. Bu, ölkə əhalisinin təxminən 6 faizini təşkil edir. Hazırda Gürcüstanın azərbaycanlıların yaşadığı 80-dən çox məktəbində tədris Azərbaycan dilində aparılır. Lakin fənnin adının dəyişdirilməsi bu məktəblərdə ana dilinin formal statusunu zəiflədərək, gələcəkdə bu məktəblərin assimilyasiyaya məruz qalma riskini yaradır. Bu qərarın mənfi tərəfi odur ki, “etnik azlıqların dili” anlayışı bütün azlıqları eyni kateqoriyaya salır və spesifik mədəni kimliyi inkar edir. Bu, UNESCO-nun “Mədəni müxtəlifliyin qorunması haqqında Bəyannamə”sinin 5-ci maddəsinə də ziddir. Həmin maddədə qeyd olunur ki, “mədəni müxtəlifliyin qorunması üçün təhsil sistemləri hər bir mədəniyyətin öz ifadə formalarına hörmət etməlidir.” Belə olduqda, “Azərbaycan dili və ədəbiyyatı”nın tədris proqramından çıxarılması yalnız bir fənnin adının dəyişməsi deyil, həm də milli-mədəni dəyərlərin dövlət səviyyəsində tanınmamasına gətirib çıxarır".

Ekspertin fikrincə, Azərbaycanın Elm və Təhsil Nazirliyinin bu məsələdə aydın mövqe sərgiləməsi, Gürcüstan tərəfi ilə diplomatik və elmi əlaqələr çərçivəsində məsələni müzakirəyə çıxarması mühüm addım olardı.

"Azərbaycan tərəfinin son illərdə azlıqların hüquqları ilə bağlı beynəlxalq platformalarda apardığı təhsil diplomatiyası model kimi təqdim oluna bilər. Gürcüstanla bu sahədə qarşılıqlı anlaşma əldə olunarsa, həm oradakı azərbaycanlı icmasının hüquqları qorunar, həm də Gürcüstanın demokratik imici möhkəmlənər. Hesab edirəm ki, “Azərbaycan dili və ədəbiyyatı” fənninin “etnik azlıqların dili” ilə əvəzlənməsi beynəlxalq təhsil standartlarına və milli azlıqların hüquqlarına uyğun deyil. Gürcüstan hökumətinin bu addımı təhsil hüququnun bərabərlik prinsipini pozur, azərbaycanlıların milli-mədəni kimliyinə mənfi təsir göstərir və ölkənin çoxmədəniyyətli siyasətinə ziddir. Doğru yanaşma bu fənnin adının əvvəlki kimi “Azərbaycan dili və ədəbiyyatı” formasında saxlanılması, tədris resurslarının yenilənməsi və bu istiqamətdə Gürcüstan və Azərbaycan təhsil qurumlarının əməkdaşlığının gücləndirilməsidir. Bu, həm beynəlxalq hüquqa, həm də sivil təhsil prinsiplərinə tam uyğun addım olar" , - deyə Kamran Əsədov yekunlaşdırdı.

Xədicə BAXIŞLI