Hazır qidaların demans təhlükəsi ARAŞDIRMA

Ultra emal olunmuş qidalar üzərində aparılan yeni tədqiqatlar çipslərin, peçenyelərin, hazır yeməklərin, şəkərli içkilərin və emal olunmuş ətlərin beyin sağlamlığına potensial təsirlərini yenidən diqqət mərkəzinə gətirib. Harvard tədqiqatına görə, bu məhsulları ən çox istehlak edənlərdə demensiya riski 58 faiz daha yüksəkdir.

Harvard Universitetinin apardığı bir araşdırmaya görə, tez-tez çips, peçenye, hazır yeməklər, şəkərli içkilər, səhər yeməyi kimi məşhur olan hazır qutu məhsulları və emal olunmuş ət məhsulları istehlak edən insanlarda demensiya riski əhəmiyyətli dərəcədə artır.

Tədqiqat göstərib ki, ən çox ultra emal olunmuş qidalar istehlak edən insanlarda demensiya inkişaf riski 58 faiz daha yüksəkdir. Alimlər vurğulayıblar ki, bu nəticə birbaşa "bu qidalar demensiyaya səbəb olur" demək deyil, əksinə, bu əlaqə güclü və bioloji cəhətdən mümkün görünür.

Tədqiqat təxminən 5000 amerikalı üzərində 10 il ərzində aparılıb. İştirakçıların qidalanma vərdişləri onların koqnitiv sağlamlığı ilə müqayisə edilib. Nəticələr göstərib ki, ən çox ultra emal olunmuş qidalar istehlak edənlərdə təkcə demensiya deyil, həm də demensiyanın xəbərçisi hesab edilən yüngül koqnitiv pozğunluq riski daha yüksəkdir.

Tədqiqat göstərib ki, ən çox ultra emal olunmuş qidalar istehlak edən insanlarda yüngül koqnitiv pozğunluq riski 46 faiz daha yüksəkdir. Yüngül koqnitiv pozğunluq unutqanlıq, diqqəti cəmləməkdə çətinlik və zehni fəaliyyətin azalması kimi simptomlarla özünü göstərə bilər. Bu, həmişə demensiyaya çevrilməsə də, vacib bir xəbərdarlıq əlaməti hesab olunur.

Tədqiqat nəticəsində emal olunmuş ətlərin demans riski ilə ən çox əlaqəli məhsul qrupu olduğu müəyyən edilib. Bekon, dilimlənmiş vetçina, sosis və kolbasa kimi emal olunmuş ət məhsulları idrak zəifləməsinə ən çox töhfə verən ultra emal olunmuş qidalar arasında müəyyən edilib.

Ultra emal olunmuş qidalar yalnız emal olunmuş ətlərlə məhdudlaşmır. Kartof fri, peçenye, hazır desertlər, alkoqolsuz içkilər, qablaşdırılmış qəlyanaltılar da bu kateqoriyaya daxildir. Bu məhsullar adətən yüksək səviyyədə duz, şəkər, yağ, qatqılar və süni şəkildə istifadə yararlılığı uzadılan maddələr ehtiva edir.

Tədqiqatda daha çox təbii və daha az emal olunmuş qidalar istehlak edən şəxslər arasında daha diqqətəlayiq bir tapıntı ortaya çıxdı. Daha çox meyvə, tərəvəz, dənli bitkilər və emal olunmamış ət istehlak edənlərdə demensiya riski 41% daha aşağı idi. Harvard professoru Sindi Leunq sağlam qidalanmanın faydalarının yalnız çəki nəzarəti ilə məhdudlaşmadığını bildirib. Leunqa görə, araşdırma göstərir ki, sağlam və təbii qidalara müraciət sonrakı həyatda zehni sağlamlığın qorunması üçün də vacib ola bilər.

Tədqiqatçılar xüsusilə qeyd edirlər ki, tədqiqat ultra emal olunmuş qidaların birbaşa demensiyaya səbəb olduğunu sübut etməyib. Lakin, mövcud tapıntılar bu qidaların piylənmə, 2-ci tip diabet, ürək-damar xəstəlikləri və iltihab vasitəsilə beyin sağlamlığına təsir göstərə biləcəyinə dair elmi mənzərə ilə uyğun gəlir.

Mütəxəssislərin fikrincə, ultra emal olunmuş qidalardakı bəzi əlavələr də riskin bir hissəsidir. Emulqatorların, konservantların və oxşar komponentlərin bədəndə iltihabı artıra biləcəyi və bunun demansla əlaqəli mexanizmlərdən biri ola biləcəyi bildirilir. Dərc olunmuş digər tədqiqatlar ultra emal olunmuş qidaların yalnız praktik və ya dadlı olmadığına diqqət çəkir, çünki onlar beynin mükafatlandırma sistemini hədəf almaq üçün xüsusi tərkiblə hazırlana bilər. Sürətli sorulma ilə karbohidratların yüksək yağlarla birləşməsi bir çox qablaşdırılmış qidalarda asılılıq hissini artıra bilər.

Miçiqan Universitetindən professor Eşli Gearhardt vurğulayır ki, sürətli karbohidratlar və yüksək yağ tərkibinin kombinasiyası təbii qidalarda bu formada deyil və təbii qidalar asılılıq yaratmır. Mütəxəssislər iddia edirlər ki, ultra emal olunmuş qida problemi yalnız fərdi seçim məsələsi kimi qəbul edilməməlidir.

Tədqiqatçılara görə, aqressiv marketinq, böyük porsiyalar, diqqət çəkən qablaşdırma və "daha yüngül qida" kimi təsəvvür yaradan məhsul strategiyaları istehlakçıların sağlam seçim etməsini çətinləşdirir. Tədqiqatda qeyd olunur ki, bəzi böyük tütün şirkətləri keçmişdə ultra emal olunmuş qida sektoruna investisiya qoyublar və siqaret marketinqində istifadə edilənlərə bənzər metodlar qida məhsullarında da müşahidə olunur.

Tədqiqatçılar iddia edirlər ki, dad dizaynı, az yağlı məhsulların populyarlaşması və potensial asılılıq yaradan formulalar ictimai sağlamlıq baxımından daha ciddi qəbul edilməlidir.

Lalə Mehralı