“Hədəf nə Şah İsmayıl, nə də Çaldırandır” “Zənn edirlər ki, məsələ düşündükləri kimidir”

Tarixçi Əkbər Nəcəfin “Yeni Sabah”a müsahibəsi:

– Sizcə, son zamanlar tarix ətrafında qeyri-tarixçilərin müzakirələrində niyə görə daha çox Şah İsmayılın adı hallanır? Həm də belə iddiaların çoxunda mövcud siyasi konyunkturaya uyğun sətraltı məna və məzhəbçi yanaşmalar var. 

– Siyasətin Şah İsmayıla bir baxışı var, milli ideologiyanın bir baxışı və tarixin öz baxışı. Tarixin baxışı sabitdir və hər yerdə eynidir. Amma bəzi məsələlər siyasətin gündəminə gəldikdə müxtəlif şəkillərdə çalarlar qazana bilir. Bu da normaldır. Sabit milli ideologiya olmadığı üçün tarixi təməllər problemidir. Yəni məsələ tarixçilərin məsələsi deyil. Siyasətin və ideoloji fikirlərin tərəfdarı olan insanları gündəmə gətirir, hay-küy yaradır və zənn edirlər ki, məsələ onların düşündüyü kimidir. 

– Son məqamla bağlı, bəziləri, o cümlədən Fazil Mustafa hesab edir ki, Azərbaycan Rusiyaya birləşənə qədər, kobud desək, heçlik olub. Guya 19-cu əsrdə Axundovun və digərlərinin ortaya çıxardığı qərbmeyilli maarifçilik olmasaydı, nə mili iradə, nə də müasir dövlətçilik meydana çıxardı. Bu barədə düşüncəniz nədir?

– Fazil Mustafanın fikri yeni deyil, bütün kitablarında yer alır. Ümumiyyətlə, Fazil Mustafanın siyasi insan olaraq, öz ideologiyası var. Əslində, qeyd etdiyi məsələ milli kimliyin formalaşdığı tarixi dövr olan 19-cu əsrə gedib çıxır. Bu da Avropa mərkəzli bir düşüncədir. İnsan amilinin tarixdə ön plana çıxdığı dövr, elə müasir dövrdür. Bu, Hegelin tarix fəlsəfəsindən etibarən üzü bəri formalaşan bir anlayışdır. Elə zənn edirəm ki, Fazil Mustafa da bu anlayışı mərkəzə alaraq, Azərbaycan tarixçiliyinin milli tarix anlayışının ilk dəfə maarifçilər tərəfindən dilə gətirildiyi düşüncəsindədir. Bu mənada, onun bu baxışı rus işğalı ilə birlikdə Avropa düşüncəsinin Azərbaycana gəlməsi və Azərbaycanda insan mərkəzli bir tarixçilik anlayışının ön plana çıxmasından qaynaqlanır. Problem oradadır ki, Azərbaycan tarixinə dair fəlsəfi konsepsiya olmadığı üçün hər ideoloq, fikir adamı öz tarix anlayışını özü müəyyənləşdirir. Yəni Hegelimiz olmadığı üçün qalmışıq ortada!

– Yeri gəlmişkən, Şah İsmayılla bağlı Ərdoğan və Numan Qurtulmuşun birdən-birə fikirlər bölüşməsi, sizcə, nə ilə bağlıdır? Tutaq ki, Şah İsmayıl zalım və qaniçən olub, tarixin qaniçən və zalım hökmdarları təkcə Şah İsmayılla başlayıb-bitir? Məgər Osmanlı tarixində belə hökmdarlar yoxdur?

– Ərdoğanın dediyi fikrin hədəfi nədir, buna diqqət yetirilməlidir. Onun hədəfi nə Şah İsmayıldır, nə Çaldıran, nə də biz. Bu, Suriyada gedən proseslərə görə İrana verilən mesajdır. Hər hansı tarixçinin buna münasibət bildirməsinin əhəmiyyəti yoxdur. Siyasətin bu gün gündəmə gətirdiyi hansısa fikrin hədəfi haradır, ora baxılmalıdır. 

Digər tərəfdən, Şah İsmayılın özü çox geniş bir mövzudur. Yaxın Şərqdəki siyasi gündəm dini-məzhəbi gündəmin xaricində olmadığı üçün, bu məsələlər uzun zaman aktuallığını qoruyacaq. Amma Şah İsmayılı öz dövrünə görə qiymətləndirmək lazımdır, bu günün baxışı, düşüncəsi və inanclarına görə deyil. Tarixçi tarixi bir şəxsi kontekstin xaricinə çıxarıb baxa bilməz.

Nazim Hacıyev